Իշխանության գերկենտրոնացման և ինստիտուտների կազմաքանդման ծանրագույն հետևանքները. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ժամանակակից պետականության ամենակարևոր գաղափարներից մեկն այն է, որ պետությունը չի նույնացվում որևէ իշխանության հետ, իսկ իշխանությունը չի նույնացվում իշխանության ղեկին գտնվող անձի հետ։ Երբ այս սկզբունքը խախտվում է, սկսվում է պետական կառավարման ամենավտանգավոր փուլերից մեկը, որի ընթացքում աստիճանաբար կազմաքանդվում են այն մեխանիզմները, որոնք պետք է սահմանափակեն իշխանությունը, վերահսկեն դրա գործունեությունը և ապահովեն հանրային շահի գերակայությունը։ Այդ պահից սկսած պետությունը դադարում է հիմնվել ինստիտուտների վրա և սկսում է հիմնվել անհատի կամ փոքր խմբի կամքի վրա։ Նման համակարգերում իշխանության գագաթին գտնվող անձի քաղաքական, անձնական կամ խմբային շահը դառնում է պետական քաղաքականության գլխավոր չափանիշը, իսկ բոլոր այն ինստիտուտները, որոնք ստեղծվել էին այդ շահը հավասարակշռելու համար, կա՛մ ենթարկվում են, կա՛մ թուլացվում, կա՛մ աստիճանաբար կորցնում իրենց իրական նշանակությունը։

Երբ անկախ ինստիտուտները դադարում են գործել, առաջին հերթին փոխվում է պետական որոշումների տրամաբանությունը։ Եթե նորմալ պայմաններում որոշումը գնահատվում է ըստ նրա օրինականության, արդյունավետության և հանրային շահին համապատասխանության, ապա ինստիտուտների թուլացման պայմաններում հիմնական չափանիշը դառնում է այն, թե արդյոք տվյալ որոշումը համապատասխանում է իշխանության քաղաքական նպատակներին։

Այս փուլում իրավական սկզբունքները սկսում են փոխարինվել քաղաքական նպատակահարմարությամբ։ Օրենքի գերակայության փոխարեն ձևավորվում է նպատակահարմարության գերակայություն, որտեղ օրենքը մեկնաբանվում կամ կիրառվում է ոչ թե բոլորի նկատմամբ հավասարության, այլ քաղաքական անհրաժեշտության սկզբունքով։ Նման համակարգերում նույն գործողությունը կարող է տարբեր գնահատական ստանալ՝ կախված նրանից, թե ով է այն կատարել։

Ընդդիմադիր գործչի նկատմամբ ամենափոքր խախտումը կարող է ներկայացվել որպես ծանր հանցագործություն, մինչդեռ իշխանությանը մոտ կանգնած անձանց նկատմամբ նույնատիպ կամ նույնիսկ ավելի ծանր գործողությունները կարող են անտեսվել կամ տարիներով չքննվել։

Պատմությունը բազմաթիվ օրինակներ է տալիս, թե ինչպիսի հետևանքներ է ունենում ինստիտուցիոնալ անկախության կորուստը։ Հին Հռոմում հանրապետական համակարգը երկար ժամանակ հիմնված էր փոխադարձ զսպումների և հակակշիռների վրա։ Սակայն հանրապետության վերջին տասնամյակներին անձնական իշխանության աճը, բանակի անձնական հավատարմությունը գեներալներին և քաղաքական ինստիտուտների աստիճանական թուլացումը հանգեցրին նրան, որ հանրապետությունը վերածվեց կայսրության։ Թեև որոշ ինստիտուտներ ձևականորեն պահպանվեցին, իրական որոշումները կենտրոնացան մեկ անձի շուրջ։ Նույն օրինաչափությունը կարելի է տեսնել նաև ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում, երբ ձևական սահմանադրությունները պահպանվել են, սակայն դրանց բովանդակությունը դատարկվել է քաղաքական վերահսկողության պատճառով։

Քսաներորդ դարի ամենաողբերգական օրինակներից մեկը Գերմանիան էր։ Վայմարյան Հանրապետության ինստիտուտները սկզբնական շրջանում ձևականորեն գոյություն ունեին, սակայն քաղաքական ճնշումների, կուսակցական վերահսկողության և իրավական համակարգի աստիճանական քաղաքականացման արդյունքում իշխանությունը կենտրոնացավ մեկ կուսակցության և մեկ առաջնորդի՝ Ադոլֆ Հիտլերի ձեռքում։ Դատարանները, դատախազությունը, ոստիկանությունը, պետական ծառայությունը, կրթական համակարգը և լրատվամիջոցների զգալի հատվածը ենթարկվեցին քաղաքական վերահսկողության։ Արդյունքում ինստիտուտները դադարեցին պաշտպանել քաղաքացիներին իշխանությունից և սկսեցին պաշտպանել իշխանությանը քաղաքացիներից։ Սա դարձավ այն հիմնական պայմաններից մեկը, որի շնորհիվ հնարավոր դարձան զանգվածային բռնաճնշումները, քաղաքական հետապնդումները և հետագայում նաև ցեղասպանական քաղաքականության իրականացումը։ Այդ փորձը ցույց տվեց, որ նույնիսկ զարգացած իրավական համակարգ ունեցող պետությունը կարող է շատ արագ կորցնել իր ժողովրդավարական բնույթը, եթե անկախ ինստիտուտները հրաժարվում են իրենց հիմնական առաքելությունից։

Խորհրդային Միությունում նույնպես գրեթե բոլոր պետական մարմինները ձևականորեն գոյություն ունեին, սակայն իրականում ենթարկվում էին կոմունիստական կուսակցության քաղաքական ղեկավարությանը։ Դատարանները, դատախազությունը, խորհրդարանը, ընտրությունները, արհմիությունները և լրատվամիջոցները մեծամասամբ գործում էին ոչ թե որպես ինքնուրույն կառույցներ, այլ որպես կուսակցության քաղաքական որոշումների իրականացնողներ։ Այս մոդելը ցույց տվեց, որ ինստիտուտների ֆիզիկական գոյությունը դեռևս չի նշանակում դրանց անկախություն։ Եթե վերջնական որոշումները կայացվում են մեկ քաղաքական կենտրոնում, ապա պետական կառավարման ամբողջ համակարգը վերածվում է վարչական մեխանիզմի, որը սպասարկում է իշխանության վերարտադրությունը։

Ժամանակակից աշխարհում նույնպես կարելի է նկատել, որ այն երկրներում, որտեղ իշխանության ղեկին գտնվող անձի քաղաքական շահը սկսում է գերակշռել պետական շահի նկատմամբ, առաջին թիրախները սովորաբար դառնում են դատարանները, հակակոռուպցիոն մարմինները, ընտրական հանձնաժողովները, հանրային հեռարձակողները, վերահսկիչ պալատները, կենտրոնական բանկերը և համալսարանները։ Պատճառը պարզ է. հենց այս կառույցներն են ունակ սահմանափակել քաղաքական իշխանությունը կամ հանրությանը ներկայացնել այնպիսի տեղեկատվություն, որը կարող է վնասել իշխանության հեղինակությանը։ Այդ պատճառով նման համակարգերում հաճախ փորձ է արվում փոխել ղեկավարներին, փոփոխել օրենսդրությունը, ընդլայնել քաղաքական նշանակումների հնարավորությունները, ֆինանսական կախվածության մեջ պահել անկախ մարմիններին կամ հանրային քարոզչության միջոցով նվազեցնել դրանց նկատմամբ հասարակության վստահությունը։ Այս գործընթացի առանձնահատուկ վտանգն այն է, որ այն գրեթե երբեք չի սկսվում բացահայտ հայտարարությամբ, թե իշխանությունը ցանկանում է վերացնել անկախությունը։ Ընդհակառակը, սովորաբար հայտարարվում է, որ անհրաժեշտ է բարձրացնել արդյունավետությունը, իրականացնել բարեփոխումներ, պայքարել նախկին համակարգի դեմ կամ ապահովել ժողովրդի կամքի իրականացումը։ Սակայն, եթե այդ բարեփոխումների արդյունքում ինստիտուտները դառնում են ավելի կախված քաղաքական իշխանությունից, ապա, անկախ հիմնավորումներից, դրանց իրական արդյունքը պետական համակարգի թուլացումն է։

Հայաստանի անկախության ամբողջ պատմության ընթացքում տարբեր ժամանակահատվածներում բազմիցս քննարկման առարկա է դարձել պետական ինստիտուտների քաղաքականացման խնդիրը։ Տարբեր իշխանությունների օրոք քննադատություններ են հնչել դատարանների, իրավապահ մարմինների, պետական ծառայության, ընտրական գործընթացների, հանրային հեռարձակողի, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, կրթական հաստատությունների և այլ կառույցների քաղաքական ազդեցության վերաբերյալ։ Սակայն այսօրվա գործող իշխանությունների օրոք ինստիտուտների անկախությունը հասել է ամենացածր մակարդակի, երբ դատարանները, իրավապահ մարմինները ու մյուս ինստիտուցիոնալ կառույցները դարձել են իշխանության (իսկ ավելի ստույգ՝ իշխանության բուրգի գագաթին հայտնված մեկ անձի) կամակատարներն՝ ընդդիմությանը ճնշելու հարցում։

Անկախ ինստիտուտների քաղաքականացման հետևանքները չեն սահմանափակվում միայն քաղաքական դաշտով։ Դրանք աստիճանաբար ներթափանցում են տնտեսություն, կրթություն, գիտություն, մշակույթ և նույնիսկ հասարակական բարոյականություն։ Եթե պետական պաշտոններն սկսում են բաշխվել ոչ թե մասնագիտական կարողությունների, այլ քաղաքական հավատարմության հիման վրա, ապա ժամանակի ընթացքում պետական կառավարման որակը նվազում է։ Մասնագետները հեռանում են համակարգից կամ լռում են, իսկ նրանց տեղը զբաղեցնում են առավելապես քաղաքականապես վստահելի, սակայն ոչ միշտ բավարար մասնագիտական կարողություններ ունեցող անձինք։ Արդյունքում սխալ որոշումների հավանականությունը մեծանում է, իսկ պատասխանատվության մեխանիզմները՝ թուլանում։

Հատկանշական է նաև այն, որ ինստիտուտների թուլացումը սովորաբար անմիջապես չի հանգեցնում պետական փլուզման։ Սկզբնական շրջանում նույնիսկ կարող է թվալ, թե որոշումների կայացումը դարձել է ավելի արագ և արդյունավետ, քանի որ անհետացել են հակակշիռներն ու վերահսկողության մեխանիզմները։ Սակայն երկարաժամկետ հեռանկարում հենց այդ հակակշիռների բացակայությունն է ստեղծում կառավարման համակարգային ճգնաժամ։ Սխալ որոշումները չեն կանխվում, մասնագիտական կարծիքները չեն լսվում, իսկ իշխանության ներսում նվազում է ինքնաքննադատության հնարավորությունը։ Այդպիսի համակարգերը հաճախ սկսում են հավատալ սեփական անսխալականությանը, ինչը պատմության ընթացքում բազմիցս դարձել է լուրջ քաղաքական և պետական ձախողումների պատճառ։ 

Ժողովրդավարական պետությունների փորձը ցույց է տալիս, որ ուժեղ պետությունը բնավ այն չէ, որտեղ իշխանությունն ամեն ինչ կարող է անել, այլ այն, որտեղ նույնիսկ ամենահզոր կառավարությունը սահմանափակված է օրենքով և անկախ ինստիտուտներով։ Իրական պետական հզորությունը չափվում է ոչ թե ղեկավարի անձնական ազդեցությամբ, այլ ինստիտուտների կարողությամբ՝ շարունակել արդյունավետ գործել իշխանությունների փոփոխությունից հետո։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում