Ինչո՞ւ պետական ծառայողների աշխատավարձերը չեն ինդեքսավորվում գնաճին համահունչ․ Հրայր Կամենդատյան

Որո՞նք են ՀՀ «Պետական պաշտոններ և պետական ծառայության պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» օրենքի հիմնական բացերը ինդեքսավորման և գնաճի համադրման տեսանկյունից։

ՀՀ «Պետական պաշտոններ և պետական ծառայության պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» օրենքը (ընդունված 2013 թ. դեկտեմբերին) պետական ապարատի վարձատրության համակարգի միասնականացման փորձ էր, սակայն ինդեքսավորման, գնաճի և սպառողական զամբյուղի համադրման տեսանկյունից այն պարունակում է մի շարք առանցքային համակարգային և օրենսդրական բացեր։

1. Ավտոմատ ինդեքսավորման մեխանիզմի իսպառ բացակայությունը

Օրենքի ամենախոշոր բացը ավտոմատ ինդեքսավորման բացակայությունն է։

Իրավիճակը. Օրենքում չկա որևէ դրույթ, որը պարտադրում է պետությանը վերանայել բազային աշխատավարձը, եթե երկրում արձանագրվում է Սպառողական գների ինդեքսի (ՍԳԻ / ինֆլյացիա) կամ նվազագույն սպառողական զամբյուղի աճ։

Հետևանքը. Բազային աշխատավարձը դառնում է զուտ քաղաքական որոշում, այլ ոչ թե տնտեսագիտական հաշվարկ։ Սա բերում է նրան, որ տարիներ շարունակ (օրինակ՝ 2015–2022 թթ.) բազային աշխատավարձը կարող է մնալ անփոփոխ, մինչդեռ կուտակային գնաճը էապես արժեզրկում է պետական ծառայողի իրական եկամուտը ։

2. Բազային աշխատավարձի կամայականությունը և կտրվածությունը տնտեսական ցուցանիշներից

Օրենքի 3-րդ հոդվածի համաձայն՝ բազային աշխատավարձի չափը սահմանվում է յուրաքանչյուր տարվա Պետական բյուջեի մասին օրենքով։

Բացը. Օրենքը չի սահմանում որևէ նվազագույն շեմ, ֆորմուլա կամ տնտեսական հենանիշ , թե ինչի հիման վրա պետք է հաշվարկվի կամ փոփոխվի այդ բազային աշխատավարձը։

Համեմատություն. Ի տարբերություն Վրաստանի կամ Էստոնիայի, որտեղ բազային դրույքը կապված է մասնավոր հատվածի միջին աշխատավարձի կամ GDP-ի/սոցհարկի աճի հետ, Հայաստանում օրենսդիրը որևէ պարտավորություն չունի հաշվի առնելու գնաճը, նվազագույն աշխատավարձի փոփոխությունը կամ սպառողական զամբյուղի արժեքը։

3. «Պարգևատրման ֆոնդերի» չկարգավորվածությունն ու դրանց օգտագործումը որպես ծածկույթ

Քանի որ բազային աշխատավարձը չի ինդեքսավորվում և չի արտացոլում իրական գնաճը, պետական համակարգը սկսել է զանգվածաբար օգտագործել պարգևատրման ֆոնդերը որպես աշխատավարձի լրացման մեխանիզմ։

Բացը. Օրենքում հստակեցված չեն պարգևատրման և «գնաճի փոխհատուցման» սահմանները։ Պարգևատրումը, որը տեսականորեն պետք է տրվի արտակարգ կատարողականի (KPI) համար, գործնականում դարձել է պարբերական «հավելավճար»՝ ինֆլյացիոն կորուստները լրացնելու համար։

Սոցիալական հետևանքը. Սա ստեղծում է հանրային դժգոհություն, քանի որ հանրությունը դա ընկալում է որպես «անհիմն պարգևատրում», մինչդեռ իրականում դա ինդեքսավորման բացակայության հետևանքով առաջացած ճեղքվածքը փակելու ոչ թափանցիկ փորձ է։

4. Խզումը Նվազագույն ամսական աշխատավարձի (ՆԱԱ) և Բազային աշխատավարձի միջև

Օրենքով սահմանված է, որ բազային աշխատավարձը չի կարող ցածր լինել «Նվազագույն ամսական աշխատավարձի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված չափի 80%-ից։

Բացը. Օրենքը թույլ է տալիս, որ պետական ապարատի բազային դրույքը լինի նվազագույն աշխատավարձից ավելի ցածր (80%-ի չափով)։

Արդյունքը. Երբ պետությունը բարձրացնում է նվազագույն աշխատավարձը երկրում (ինֆլյացիային կամ սպառողական զամբյուղին զուգահեռ), դա ավտոմատ կերպով չի հանգեցնում պետական ծառայողի բազային աշխատավարձի համամասնական աճին։ Ստացվում է, որ ցածր օղակների պետական աշխատողների համար աշխատավարձի սանդղակը «սեղմվում է», իսկ մասնագիտական որակավորման համար տրվող գործակիցների իմաստը խաթարվում է։

5. Կատարողականի (KPI) և Գնաճի համադրման բացակայությունը

Օրենքը պատշաճ կերպով չի տարանջատում գնաճային ինդեքսավորումը (որը պետք է լինի համատարած և ապահովի գնողունակության պահպանումը) արտադրողականության/կատարողականի աճից (որը պետք է լինի անհատական)։

Բացը. Համակարգում չկա երկաստիճան վերանայում.

Աստիճան 1 (Տնտեսական). Բոլորի համար բազային դրույքի ինդեքսավորում ինֆլյացիայի չափով։

Աստիճան 2 (Անհատական). Աշխատավարձի/գործակցի բարձրացում՝ հիմնված տարեկան գնահատականի (KPI) վրա։

Արդյունքում, գնաճի պայմաններում աշխատավարձի ցանկացած համատարած բարձրացում դիտվում է որպես «անարժան պարգևատրում», իսկ չբարձրացնելու դեպքում համակարգը կորցնում է որակյալ կադրերին։

Ամփոփում. Ինչպի՞սի օրենսդրական փոփոխություն է անհրաժեշտ

Այս բացերը վերացնելու համար անհրաժեշտ է օրենքում ամրագրել.

Պարտադիր ինդեքսավորման կանոն. Բազային աշխատավարձի ամենամյա վերանայման պարտավորություն՝ հիմնված նախորդ տարվա Սպառողական գների ինդեքսի (ՍԳԻ) վրա։

Հստակ ֆորմուլա. Բազային աշխատավարձը կապել տնտեսության միջին անվանական աշխատավարձի կամ նվազագույն սպառողական զամբյուղի որոշակի տոկոսային հարաբերակցության հետ։ Պարգևատրման ֆոնդի դերի հստակեցում.

Պարգևատրումները հանել «աշխատավարձի լրացման» դերից և դրանք ուղղել բացառապես չափելի արդյունքների (KPI) խրախուսմանը։