Անտառը հատող գյուղացուն պետք է իրական այլընտրանք առաջարկել, որպեսզի նա հասկանա՝ պետությունը հոգում է իր մասին. «Փաստ»
Հարցազրույց«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայաստանի բնապահպանական խնդիրները պարբերաբար հիշեցնում են իրենց մասին՝ անտառահատում, ձկնագողություն, գործող և չշահագործվող հանքեր, ՀԷԿ-երի գործունեություն և գետերի էկոլոգիական հավասարակշռության խախտում, և այսպես շարունակ: Նման ահազանգեր կարելի է ստանալ ամեն օր՝ երկրի տարբեր կողմերից: Արդարացի է մարդկանց պահանջներին լուծում տալ, գոնե սկսել խնդիրները վերլուծելու գործընթաց: Վերջին օրերին Իջևանում ականատես եղանք մարդկանց՝ գումար վաստակելու և պետության՝ օրենքը չխախտելու պահանջների բախմանը:
Որևէ կերպ չարդարացնելով անօրինականության ցանկացած դրսևորում՝ հարց է առաջանում՝ իսկ պետության համար ի՞նչ նշանակություն ունեն քաղաքացիների սոցիալական խնդիրները:
Բնապահպանական ոլորտի փորձագետ Այսեր Ղազարյանը նշում է՝ Իջևանը և Սևանն այսօր «ծխացող կրակներ են», բայց ամբողջ Հայաստանում կան խնդիրներ, որոնց մասին տարիներ շարունակ բարձրաձայնում են: «Մի կողմից կա սոցիալական խնդիր, մյուս կողմից գործ ունենք բիզնեսի հետ, որը տարիներ ի վեր կայունացած, ոսկրացած համակարգ է:
Սոցիալական մասով կա «անարդարություն», որովհետև որոշ խմբեր ավելի շատ են օգտվում այդ բիզնեսից, քան մյուսները, և սովորաբար դժգոհություն արտահայտելու ընթացքում տեսնում ենք այսբերգի՝ միայն ջրից վերև գտնվող հատվածը: Այն համակարգը, որը կա, գործում է, տեսանելի չէ շատերի համար, բայց ախտորոշված է», - ասում է Ղազարյանը:
Նա նշում է՝ ժամանակին մի շարք ծրագրերի օգնությամբ ախտորոշվել են իրավական, ինստիտուցիոնալ և տեխնիկական այն խնդիրները, որոնք պետք է լուծվեն նախ պետական կառավարման համակարգն առողջացնելով, բայց դա չի ստացվել: «Առաջին հերթին պետք է առողջացնել կառավարման համակարգը:
Կան միջազգային ուղեցույցներ, մեր նման երկրներում փորձարկված և արդյունքի հասցնող մեխանիզմներ: Դրանցում նշված է, որ պետք է առաջին հերթին հուսալի տեղեկատվություն ունենալ անտառի և դրանում դինամիկ փոփոխությունների վերաբերյալ, թե որտեղ որքան ծառ են կտրում, ինչ խմբեր են դա իրականացնում և որտեղ իրացնում և այլն: Երկրորդ՝ պետք է այդ ոլորտում աշխատելու կոնկրետ մասնագիտական կարողություններ ունենանք, որը Հայաստանում չկա:
Երրորդ՝ չկա թափանցիկություն ինչպես պետական տարբեր կառույցների միջև, այնպես էլ պետության և հասարակության միջև:
Օրինակ՝ պետությունն ինչ-որ հարցի շուրջ մի բան է ասում, իսկ հասարակության ակտիվ միավորները, մասնավորապես՝ բնապահպանական կազմակերպությունները, անհատ փորձագետները վեր են հանում տեղեկատվություն, որն, ըստ էության, պետությունը երբևիցե չի հրապարակել: Չորրորդն իրավակիրարկման խնդիրն է:
Օրինակ՝ «Սևանի մասին» օրենքում՝ Սևանի մասով, անտառների մասով՝ համապատասխան օրենսդրության մեջ և դրան հարող իրավական ակտերում մի բան է գրված, բայց արվում է մեկ ուրիշ բան: Բացի սա, չկա ինստիտուցիոնալ հիշողություն: Ամեն հաջորդ պաշտոնյային «չի հետաքրքրել»՝ նախկինում ի՞նչ խնդիրներ են եղել, ցանկություն չի եղել դասեր քաղել և բացառել նախկինների սխալները:
Բոլոր էկոհամակարգերին վերաբերող ամեն կարևոր խնդիրն այն է եղել, որ տնտեսական սուբյեկտիվ շահը միշտ դոմինանտ է եղել և ստվերել սոցիալական և հատկապես էկոլոգիական շահը», - նշում է մեր զրուցակիցը:
Ղազարյանն ընդգծում է՝ տարիներ շարունակ անտառը դիտվել է որպես փայտի պահեստ՝ որոշ խմբերի համար այդտեղից եկամուտ կորզելու նպատակով, մյուս կողմից՝ անտառամերձ համայնքների և հարևան մարզերի բնակչությանը որոշակի փայտանյութով ապահովելու: Նրա խոսքով՝ այն երկրներում, որտեղ չքավորության մակարդակը բարձր է, տվյալ շերտը վճարունակ չէ, այլ էներգակիրները՝ գազը, էլեկտրաէներգիան թանկ են, և նրանք փորձում են օգտվել ավելի էժան և որոշ դեպքերում «անվճար» ռեսուրսից, որը տվյալ դեպքում կոչվում է անտառ:
«Պետք է առաջարկել համակարգային լուծումներ: Մի կողմից՝ առողջացնենք կառավարման համակարգը, մյուս կողմից՝ անտառը «սպառողներին» պետք է առաջարկներ անենք:
Մի կողմից՝ քրեական, վարչական օրենսգրքերում խստացումներ առաջարկենք, մյուս կողմից՝ գայթակղիչ առաջարկներ մարդկանց, որ նրանք հասկանան՝ իրենց հացի խնդիրը պետությունը լուծում է: Ժողովրդին կարող ենք առաջարկել վառարաններ, որոնք մի քանի անգամ ավելի քիչ ծախսատարություն ունեն: Այսինքն՝ այդ քայլով նույնպես մի քանի անգամ կնվազեցնենք պահանջվող փայտանյութի քանակը, առաջարկենք կիրառել արևային համակարգեր, և տները տաքացնելու այլ տարբերակներ: Ճանապարհներ կան, դժվար է լինելու, բայց ոչ անհնար», - ասում է Ղազարյանը:
Պետք են կոնֆլիկտների մեղմացման գծով փորձագետներ, որոնք կոնֆլիկտները ճիշտ ուղղությամբ կտանեն: «Սոցիալական, էկոլոգիական, տնտեսական կայուն կառավարման հիմնաքարերը լրիվ խաթարված են: Նույնն այժմ կատարվում է ՀԷԿ-երի գործունեության մասով:
Օրինակ՝ մարդիկ ահազանգում են, որ գետերի ջրով չեն կարողանում ոռոգում իրականացնել, ձկնային պաշարները ոչնչանում են և այլն, ՀԷԿ-ի սեփականատերն ասում է ՝ վարկային միջոցներ եմ վերցրել, ՀԷԿ-ը պետք է աշխատացնեմ, վարկերը փակեմ, բացի դա, աշխատատեղեր եմ ստեղծել:
Նույնը նաև հանքերի պարագայում է: Այսինքն՝ տարիներ շարունակ եղած հակադրման պրոցեսը պետք է համադրման տանել, ներդաշնակ համակեցություն ստեղծել, ինչն առանց պրոֆեսիոնալ փորձագետների դժվար, եթե չասեմ՝ անհնար է լինելու»,- կարծում է Ղազարյանը:
Նա ընդգծում է, որ բիզնեսի անունը՝ փայտանյութի մասով, պետք է մոռանալ: «Պետք է խոսել հատապտուղների, ուտելի բուսատեսակների և խոտաբույսերի հավաքման և վաճառքի մասին: Օրինակ՝ խորհրդային տարիներին անտառից բավական լուրջ հավաք էր կատարվում, և մի քանի միլիոն ռուբլի եկամուտ էր ստացվում: Մեր հարուստ անտառներն օգտագործելու այլընտրանքային տարբերակներ պետք է գտնենք՝ էկոտուրիզմ, հատապտուղների հավաքում և այլն, բայց ոչ փայտանյութի դուրսբերում:
Ճիշտ է, միանգամից չենք կարող դադարեցնել անտառահատումները, բայց երևացող միտումները պետք է ունենանք», - ասում է փորձագետը:
Ղազարյանը նշում է՝ սեփական ապագան ոչնչացնող մարդուն պետք է հիշեցնել, որ դու քո երեխայի ապագան ես ոչնչացնում, և իրեն այլընտրանք առաջարկել, ընդ որում՝ ոչ ձևական: «Չասեն՝ առաջարկեցինք, իրենք չուզեցին: Իհարկե, կլինեն նաև խմբեր, որոնք կմանիպուլացնեն մարդկանց, կփորձեն առաջ մղել բացասական պրոցեսները: Բայց առաջին հերթին պետք է գնալ մարդկանց իրազեկելու ճանապարհով: Եթե մարդը հասկանում է, որ օրվա հացը, ինչի համար ինքը կռիվ է տալիս, ապագայում ավելի մեծ խնդիրներ է առաջացնելու իր երեխայի համար, ինքը փոխվելու է: Իրեն ուղղակի բերել են այդ դաշտ, սովորեցրել են, որ ապրելու, գումար աշխատելու միակ տարբերակը դա է, իսկ դա փոխելու համար ոչ միայն լուրջ ջանքեր են պետք, այլ նաև պրոֆեսիոնալների աշխատանք», - եզրափակում է մեր զրուցակիցը:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
