«Առաջինը երկրի կապիտուլյանտ իշխանության հեռացումն է»․«Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Նոյեմբերի 9-ին ստորագրված հրադադարի եռակողմ համաձայնագրից հետո, երբ Հայաստանի ընդդիմադիր ուժերը սկսեցին բողոքի ակցիաներ կազմակերպել, ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը նշել է, թե հայաստանյան ընդդիմությունը շահարկում է ստորագրված հայտարարությունը: Դրան հաջորդեց ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հայտարարությունը, որ եթե Հայաստանում անկայուն իրավիճակ առաջանա, հարցականի տակ կարող է դնել համաձայնագրի կետերի իրականացման հարցը, և դա կարող է կործանարար հետևանքներ ունենալ Հայաստանի համար: Այդուամենայնիվ, ստորագրման օրից անցել է բավական ժամանակ, և Հայաստանի ընդդիմադիր ուժերը շարունակում են պահանջել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականը: Ավելին, օրեր առաջ կառավարության դիմաց մեկնարկեց հացադուլ, որի պահանջը նույնն է: Հարց է ծագում, թե ինչո՞ւ էին ՌԴ բարձրաստիճան պաշտոնյաներն իրենց հայտարարություններով փորձում զսպել ընդդիմության քայլերը, և արդյո՞ք դա միայն Փաշինյանի՝ կառավարության ղեկին մնալու մեսիջ էր պարունակում: Այս և այլ հարցերի մասին է «Փաստ» օրաթերթի զրույցը «Դեմոկրատական այլընտրանք» կուսակցության քաղաքական խորհրդի նախագահ Սուրեն Սուրենյանցի հետ:
- Պարոն Սուրենյանց, ՌԴ պաշտոնյաների հայտարարություններն ի՞նչ նպատակ ունեին և ո՞ւմ էին դրանք ուղղված:
- Հայաստանում մեկ-երկու բացառություններով, որոնք մարգինալ են, չկա որևէ այլ քաղաքական ուժ, որը կարող է այնքան արկածախնդրություն ունենալ, որ հայտարարի, թե գալու է իշխանության և վերանայի ստորագրված փաստաթուղթը: Այլ խնդիր է, որ այդ փաստաթղթում կան բազմաթիվ անորոշություններ, որոնցից կարելի է օգտվել, եթե Հայաստանում լինի ադեկվատ իշխանություն: Պետք է նկատել, որ առհասարակ ձևավորվում է տարածաշրջանային նոր ստատուս-քվո, և երկրի զարգացման ծրագիրը պետք է մշակվի՝ հաշվի առնելով նոր իրողությունները: Հայաստանը չունի այն ներուժը, որ կարողանա տարածաշրջանային ստատուս-քվոն խախտել, հատկապես, երբ այն ամրագրված է տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ երկրի կնիքով: Այս իմաստով չեմ կարծում, որ Լավրովի հայտարարությունն ընդդիմությանն էր ուղղված, որը հանրահավաքներ է անում: Իմ կարծիքով, այդ ուղերձը Նիկոլ Փաշինյանին էր ուղղված, քանի որ այս ընթացքում ռուսական կողմը, ուսումնասիրելով նրա վարքագիծը, հասկացել է, որ Փաշինյանը կարող է մեկ օր թուղթ ստորագրել, մյուս օրն այլ հայտարարություն անել: Ի դեպ, ՌԴ նախագահի հայտարարությունը, որ եռակողմ փաստաթղթի մշակմանը մասնակցել է նաև Փաշինյանը, նպատակ ունի ապահովել, որ նա վաղը-մյուս օրը չփորձի ասել, թե ինքը չի մասնակցել այդ փաստաթղթի կազմմանը: Հիմա արդեն մենք պետք է որպես ելակետ ընդունենք եռակողմ հայտարարությունը, նոր իրողությունները և փորձենք այս ոչ բարենպաստ համատեքստում մշակել Հայաստանի վերակառուցման մեծ ծրագիր և ամեն ինչ անել, որ քաղաքական ու դիվանագիտական ճանապարհներով հասնենք պատերազմի նվաստացուցիչ հետևանքների վերացմանը:
- Այս պայմաններում, Ձեր կարծիքով, հաշվի առնվե՞լ է արդյոք Հայաստանի շահը, և Հայաստանն ի՞նչ քայլեր պետք է անի համաձայնագրի տեքստում առկա անորոշությունները չեզոքացնելու համար:
- «Լավրովի պլան» գոյություն է ունեցել առնվազն 2015 թվականից, ինչը ևս մեկ անգամ վկայում է այն մասին, որ այս տարածաշրջանում հիմնական կամ առաջնային ազդեցություն ունեցող երկիրը Ռուսաստանն է, որը տարբեր գործիքակազմերի միջոցով Հարավային Կովկասում փորձել է մեծացնել իր ազդեցությունը: Կոնֆլիկտները դիվանագիտական քաղաքական մենեջմենթի կարևոր գործիք են և, բնականաբար, Ռուսաստանը պետք է փորձեր այս կոնֆլիկտի մենեջմենթի հարցում ունենալ էական դերակատարություն: Երբ 2011-ին Կազանում «տարածքներ կարգավիճակի դիմաց» տրամաբանությամբ համաձայնագրի ստորագրումը ձախողվեց, ռուսական քաղաքական վերնախավի կողմից մշակվեց մի ծրագիր, որը պայմանականորեն ստացավ «Լավրովի պլան» անունը: Բայց նկատենք, որ այն մեծ հաշվով առարկության չարժանացավ մյուս համանախագահների կողմից և, նույնիսկ կարող ենք ասել, կոնսենսուսային փաստաթուղթ կամ ծրագիր էր համանախագահող մյուս երկրների համար: Այս պատերազմի ժամանակ, Հայաստանի պարտությունից հետո, այդ պլանն իրագործելու հնարավորություն ընձեռվեց: Ամենևին կողմ չլինելով դավադրությունների տեսությանը՝ չեմ կարծում եմ, որ Ռուսաստանն է նպաստել այս պատերազմին: Ես ավելի շատ հակված եմ մտածելու, որ մի կողմից կար թուրք-ադրբեջանական ագրեսիա, մյուս կողմից ՝ Հայաստանի իշխանության ապիկար արտաքին քաղաքականություն, որն ի վերջո հանգեցրեց պատերազմի, որը նաև առիթ էր, որ Ռուսաստանն իր ռազմավարական ծրագիրը դարձնի իրականություն: Դրանով, բնականաբար, Ռուսաստանը պետք է ձգտի, որ նոյեմբերի 9-ին ստորագրված եռակողմ հայտարարությունն իմպլեմենտացնի կամ կենսագործի դրա դրույթները, քանի որ դրանք բխում են մեր դաշնակցի շահերից: Պետք է նկատենք նաև, որ այն տարածաշրջանում խաղաղության մինիմալ երաշխիքներ կարող է ապահովել:
- Մինչ նոր ծրագիր մշակենք ու սկսենք այն կյանքի կոչել, արդեն իսկ տարբեր ձևերով ակնարկներ է արվում, որ առաջիկայում Հայաստանին սպառնում է մեկ այլ պատերազմ: Հայտնի է, որ Թուրքիան զորք է կուտակել Հայաստանի սահմանին, և փորձագետները չեն բացառում, որ տարածաշրջանում կարող է նոր, ավելի մեծամասշտաբ պատերազմ սանձազերծվել՝ ներառելով նաև Իրանը:
- Արձանագրենք, որ պատմականորեն մեր տարածաշրջանում պրոքսի պատերազմի հավանականությունը մշտապես եղել է ու կա: Մենք պետք է վաղուց գիտակցեինք, որ առանձին Լեռնային Ղարաբաղի հարց այլևս գոյություն չունի, քանի որ մենք Մերձավոր Արևելքի թիկունքն ենք, և տարածաշրջանն ու Հայաստանը մեծ Մերձավոր Արևելքի մաս են կազմում: Հունվարի 20-ից հետո մենք կտեսնենք ավելի ակտիվ Միացյալ Նահանգներ, ինչը չի կարող Հայաստանի համար վտանգավոր լինել, քանի որ ինչքան գերտերություններն ակտիվ են լինում տարածաշրջանում, այնքան անվտանգության վակուումն ավելի է նվազում: Հակառակ դեպքում պատերազմի ռիսկերը աճում են: Մեծ հաշվով՝ Հայաստանին անհրաժեշտ է մի քանի կարևոր քայլ իրականացնել. առաջին՝ երկրի կապիտուլ յանտ իշխանության հեռացում, երկրորդ, որը շատ կարևոր է՝ նոր որակի իշխանության ձևավորում, քանի որ մեխանիկական իշխանափոխությունը զարգացման չի կարող հանգեցնել, երրորդ՝ հայ-ռուսական ռազմավարական հարաբերությունների խորացում, որպեսզի հնարավոր լինի իրավիճակը պահպանել փխրուն խաղաղության ռեժիմում և երաշխավորել Հայաստանի ու Արցախի ժողովրդի անվտանգությունը, և չորրորդ, որի մասին, թերևս շատ քչերն են խոսում՝ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների հաստատում: Սա ճանապարհ է, որը էապես նվազեցնելու է պատերազմի ռիսկերը: Մենք այլ ճանապարհ և այլընտրանք չունենք: Մեր հարևանները որևէ տեղ չեն գնալու, ուստի մենք պարտավոր ենք մեր հարևանների հետ հաստատել որոշակի հարաբերություններ: Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի կողմից Հայաստանի վրա հնարավոր հարձակում իրականացնելուն, ապա, իմ կարծիքով, դրա հավանականությունը շատ քիչ է: Պարզապես Թուրքիայի կողմից փորձ է արվում ճնշում գործադրել մի կողմից՝ Իրանի, մյուս կողմից՝ Ռուսաստանի վրա, քանի որ Թուրքիայի և Ռուսաստանի շահերը, այս տարածաշրջանից բացի, բախվում են նաև Սիրիայում, Լիբիայում, Միջերկրական ծովի արևել յան հատվածում և այլ թեժ կետերում: Եվ, բնականաբար, ներկայում Թուրքիայի կողմից տեսնում ենք մկանների ցուցադրության որոշակի դրսևորումներ: Իսկ եթե այս ամենը դիտարկում ենք ավելի մեծ հակամարտության ծիրի ներքո, ապա կարելի է եզրակացնել, որ քիչ է հավանականությունը, որ Թուրքիան Հայաստանի դեմ ոտնձգություն իրականացնի, քանի որ դա շատ թանկ գին կարող է արժենալ Թուրքիայի համար:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
