«Լյուցիֆերի էֆեկտ». ինչպես են լավ մարդիկ վերածվում չարագործների

Lifestyle 14 Փետրվար, 2015 18:49

Այս հետաքրքիր տեսությունը առաջ է քաշել ժամանակակից սոցիալական հոգեբանության կարկառուն դեմքերից մեկը՝ Ֆիլիպ Զիմբարդոն: Զիմբարդոն գտնում է, որ ցանկացած «բարի մարդ», հայտնվելով որոշակի իրավիճակներում, կարող է վերածվել «հրեշի»: Իր տեսակետը փորձով ապացուցելու համար Զիմբարդոն կազմակերպեց հոգեբանության պատմության ամենահայտնի փորձերից մեկը՝ «Ստենֆորդյան բանտային փորձը»: Orer.am-ը ստորև ներկայացնում է այն՝ իր բոլոր մանրամասներով: Փորձը կատարվեց 1971 թ.: Նրա հիմնական նպատակն էր ուսումնասիրել մարդկանց վարքը, որոնք ստանձնում են նոր սոցիալական դերեր և զրկվում են ազատությունից: Ստենֆորդի համալսարանի հոգեբանության ֆակուլտետի նկուղներում կառուցվեց իրականությանը մոտ բանտ: Կամավոր ուսանողների կեսը պետք է խաղար կալանավորի դեր, մյուս կեսը՝ բանտային հսկիչի: Նրանք շատ շուտ սկսեցին յուրացնել իրենց տրված սոցիալական դերերը, և սկսեցին առաջանալ իրական վտանգավոր իրավիճակներ: Յուրաքանչյուր երրորդ հսկիչի մոտ հայտնաբերվեցին սադիստական հակումներ, իսկ կալանավորները բարոյալքվել էին, և հարկ եղավ նույնիսկ երկու հոգու ժամանակից շուտ բացառել փորձից: Փորձը ժամանակից շուտ դադարեցվեց: Փորձի հովանավորները ԱՄՆ-ի ծովային զինված ուժերն էին, որոնք ցանկանում էին բացատրել ուղղիչ-աշխատանքային հաստատություններում տեղի ունեցող կոնֆլիկտները: Մասնակիցները հավաքվել էին թերթում տրված հայտարարության շնորհիվ և նրանց առաջարկվում էր օրական 15 դոլար: 70 հոգուց Զիմբարդոն իր թիմակիցների հետ ընտրեց 24-ին, որոնց նրանք համարեցին առավել դիմացկուն և հոգեպես առողջ: Ժողովի ժամանակ Զիմբարդոն հսկիչներին ասաց. «Աշխատեք կալանավորների մոտ ստեղծել միայնակության, վախի զգացում, այնպիսի տպավորություն, որ նրանց կյանքն ամբողջովին մեր հսկողության տակ է»: Փորձը շատ արագ դուրս եկավ հսկողությունից: Արդեն երկրորդ օրը սկսվեցին բախումներ, և հսկիչները կրակմարիչներով հարձակվեցին կալանավորների վրա: Բանտը շատ արագ դարձավ դաժան վայր: Նույնիսկ լվացվելու իրավունքը համարվում էր առավելություն և բոլորին թույլ չէր տրվում: Որոշ կալանավորների ստիպում էին մերկ ձեռքերով մաքրել զուգարանները: Փորձի ընթացքում մի քանի բանտային հսկիչներ սկսեցին ավելի ու ավելի սադիստական վարք դրսևորել, մանավանդ գիշերները, երբ նրանց թվում էր, թե անջատված էին հսկողության տեսախցիկները: Հետագայում, 2004 թ. մարտին, երբ Իրաքի Աբու-Գրեյբ քաղաքի բանտում տեղի ունեցան նման միջադեպեր, բոլորն այն նմանեցրին Զիմբարդոյի փորձին: Կարելի է ասել, որ բնական ճանապարհով Զիմբարդոյի առաջ քաշված տեսությունն ամրապնդվեց: Պատրաստեց՝ Նարեկ Ստեփանյանը