Խորհուրդ, որը չենք հասկանում

Մայիսի 28-ին, հերթական անգամ նշվեց Առաջին Հանրապետության օրը: Ես կասեի ոչ թե նշվեց, այլ պարզապես «գլխեռադ» արվեց: Չխորանալով պատմական ժամանակագրական փաստերի մեջ, թե արդյոք հենց այդ օրն է եղել այդ պատմական իրադարձությունը, քննության առնենք մեր պետականությունների պատմության որոշ զուգահեռներ և գանք մեր օրեր:

Ստացվել է այնպես, որ մեզանում պետականությունները կայացել են կամ դրսի օժանդակությամբ, կամ սեփական արյան գնով: Որպես օրինաչափություն, բոլոր այդ պետականությունները կործանվել են` հավասարաչափ ունենալով դրսի և ներսի «աջակցությունը»: Պետականություններ պահելու հարցում մենք բավականին տհաս ենք: Չենք հասկանում՝ ինչ ենք ձեռք բերել: Երբ ազգերն ու ժողովուրդները հասնում են իրենց պատմական մտածողության բարձրագույն հանգրվանին̀ պետականությանը, մենք սկսում ենք տարածված վիճակախաղի սկզբունքով̀ կրկին փորձել: Սա պարզապես, իմիջիայլոց:

Առաջին Հանրապետությունը, իր բացասական և դրական կողմերով հանդերձ, կարևորագույն հանգրվան էր պատմական մի ժամանակահատվածում, երբ սեփական հողում, հարյուրամյակներ շարունակ զրկված լինելով պետություն ունենալու հաճույքից, ստեղծվում է մի իրականություն, որն ամեն դեպքում անվանում ենք պետականություն: Առաջին Հանրապետության երկու և կես տարիները կարծես խտացած արտացոլումն են Երրորդ Հանրապետության 25 տարիների: Նույն սոցիալական, տնտեսական, տարածքային խնդիրները: Նույն վատ հարաբերությունները հարևանների հետ: Նույն բոլշևիկյան Ռուսաստանը պուԾինյան դիմակով, նույն երկդիմի Արևմուտքն իր բոլոր դրսևորումներով: Թերևս կա մեկ բայց. Երրորդ Հանրապետությունում Արամ Մանուկյանի նման գործիչներ չունենք: Սակայն ունենք նույն թալանչիները:

Կենսափորձը թերևս պետք է սովորեցներ սովորել Առաջինի սխալներից: Բայց արի ու տես, որ պատմականորեն սովորում ենք միայն ողբը, լացը, լավագույն դեպքում արտագաղթելու փորձը: Դժբախտ են այն ազգերը և ժողովուրդները, որոնք չեն սովորում յուր գործած սխալներից: Այն հանրությունները, որոնք սովորում են սեփական սխալների վրա և սրբագործում անցյալի մեղքերը, կայանում են արդի հասարակական և քաղաքական գործընթացներում: Մեզանում Հանրապետության օրը դեռևս նշվում է արձան բացելով: Արձանի խորհուրդն այստեղ պատահական չէ: Այն կենդանի չէ, այն անշունչ է` մեռած, առ ոչնչի անընդունակ, ինչպես պատմություն դարձած իրականությունը: Բայց պատմությունն անցյալական չէ: Այն ներկան է, որ կա: Ֆրանսիական ասացվածքն ասում է` անցյալը հիշեցնում է, ներկան` փոխում, իսկ ապագան` վախեցնում: Երրորդի պարագայում, Առաջինի սխալների չկրկնելը կխուսափեցնի այդ վախեցնող անցյալից: Սակայն այդ սրբագրումը, պետականության, որպես արժեքի մատուցումը պետք է ներառի բոլոր օղակները` քաղաքացի կոչման համապատասխան դրսևորումներով:

Ինչ խոսք, ավելին չես կարող ակնկալել մի միջավայրից, որտեղ Առաջին Հանրապետություն ասելիս հիշում են միայն որբերին ու դասալիքներին, իսկ Երրորդ Հանրապետության հերոսական կերտումից` «մութ ու ցուրտ տարիները»: Սա ստամոքսի խնդիր է: Սոցիալական կենսունակության սահմանափակ բաղադրիչ: Հանրապետությունները կամ պետականությունները չեն կայանում նման սահմանափակ մտածողության պարագայում: Դրանք կայանում են համարձակությունների, խենթությունների̀ համեմված պրագմատիզմով և հասարակության պետականագիտակցման ամբողջության մեջ:

Իհարկե, իշխողներին ձեռնտու է, որ իր քաղաքացին չհասկանա, թե ինչ է պետականությունը, ինչ է ասել քաղաքացի, ինչ է ասել պահանջատեր: Իշխողին ձեռնտու է այս բոլոր ընկալումները խեղաթյուրել կեղծ հայրենասիրական պաթոսի ու ռազմաբոցաշունչ ճառերին ներքո: Սակայն խորհուրդը, որ պետք է հասկանայինք, դա պետականությունն էր: Պետականությունը քաղաքացին է̀ իր բոլոր իրավական ու պետագիտակցական դրսևորումներով:

Վահրամ Թոքմաջյան

Orer.am, վերլուծաբան