Խաշի իմաստի, օգտակարության և վնասների մասին․ «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Խաշը հայկական խոհանոցի հնագույն տաք ապուրներից է։ Ներկայում դժվար է ասել, թե որ դարաշրջանում է այն հայտնվել որպես ուտեստ, բայց միանշանակ կարելի է պնդել, որ ի սկզբանե այն եղել է աղքատների սնունդ. անասնապահությամբ զբաղվող աղքատ գյուղացին միսը վաճառել է հարուստներին, իսկ իր ընտանիքին մնացել են ոտքերը, գլուխն ու փորոտիքը, և այդպես էլ առաջացել է այս ուտեստը: Հետագայում խաշ ուտելը դարձել է «արարողություն», քանի որ հավաքվել են խաշ եփողի բարեկամները և հարևանները։ Խաշի պատրաստման մեջ օգտագործվում են տավարի ոտքերը (կարելի է նաև խոզի, ոչխարի կամ նույնիսկ հավի) և փորոտիքը։
Հիմնականում խաշ եփելու նախապատրաստական արարողությունը սկսում են երեկոյան, որպեսզի առավոտ վաղ այն մատուցվի։ Խաշն ավանդաբար ուտում են տարվա ցուրտ եղանակին՝ ձմռանը, կամ, ինչպես տարածված է ժողովրդի մեջ, այն ամիսներին, որոնց անվան մեջ Ր տառ կա, վաղ առավոտյան մինչև նախաճաշը կամ, ավելի ստույգ, դրա փոխարեն։ Ուտեստի հետ մատուցվում է մանրացրած սխտոր, աղ, կտրատած բողկ, հանքային ջուր, օղի։ Խաշն ուտում են լավաշով: Մեծամասնությունն այն ուտում է առանց գդալի, ձեռքերով՝ նախապես նրա մեջ բրդելով չոր լավաշ։ Պնակը ծածկում են լավաշով և ուտելու ընթացքում բացելով փոքրիկ անկյուն, լավաշի կտորով հանում են կերակուրը։
Մարդու ոսկորների համար խաշի օգտակարության համոզմունք ի հայտ է եկել հին ժամանակներում, երբ մարդիկ մտածում էին, որ, օրինակ՝ խոզի լ յարդն օգտակար է մարդու լ յարդի համար, ուղեղը` ուղեղի, և, հետևաբար, ոսկորից ապուրը ոսկորների համար է օգտակար: Թե որքանով է դա ճիշտ, բժշկությունը միանշանակ կարծիք չի հայտնում:
Բայց փոխարենը կարելի է նշել, որ խաշը շատ դժվար է մարսվում մարդու օրգանիզմի կողմից, որովհետև մարդու օրգանիզմում (ի տարբերություն կենդանիների, որոնք ոսկորներ են ուտում) ուղղակի չկան այնպիսի ֆերմենտներ, որոնք կարող են մարսել այն: Սրան գումարենք նաև սխտորը, որը ինչքան օգտակար է առողջության համար, այնքան էլ վտանգավոր է ստամոքսի խնդիր ունեցողների պարագայում: Մեր օրգանիզմը չի մարսում նաև մաշկը և ջլերը, որոնցից կազմված է լինում «խաշի միսը»: Ինքը՝ խաշը, եթե այն ուտեն առանց լավաշի և յուղի, կալորիականություն և սննդային արժեք չունի և արագ դուրս է բերվում օրգանիզմից, որովհետև աղիները չեն կարողանում այն մարսել կամ յուրացնել: Երևի զգացած կլինեք, թե շատ կուշտ խաշ ուտելուց կարճ ժամանակ անց ինչպես եք քաղց զգում:
Խաշն ինքնըստինքյան, որպես կերակուր, իրենից ոչ մի բան չի էլ ներկայացնում, բայց այստեղ ավելի կարևոր և հաճելի է խաշ ուտելու արարողությունը: Ընդ որում, այդ արարողությունը ունի օրենքներ, որոնք տարբեր տեղերում տարբեր են: Օրինակ՝ նախկինում ընդունված էր, որ սեղանի շուրջ նստած կին չպետք է լինի: Որքան էլ զարմանալի է, այդ «ավանդույթը» երբեմն այսօր էլ է պահպանվում: Մյուս «ավանդույթն» այն է, որ պետք է խմվի միայն օղի: Գդալ չօգտագործելու մասին ասացինք: Խաշասերներից շատերն այն կարծիքին են, որ խաշն այնպես պետք է բրդել, որ գդալը ցցված մնա: Նման սովորույթներ, «ավանդույթներ» ու «լեգենդներ» շատ կան խաշի հետ կապված: Իսկ իրականում խաշի արարողության ամբողջ իմաստը առավոտ վաղ ընկերների, բարեկամների, հարազատների հետ կենդանի շփումն է...
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
