Հայաստանը և հարակից երկրները. պատմահամեմատական վերլուծություն

Պետությունը, որպես այդպիսին, քարացած համակարգ չէ: Դրա որակական դրսևորման կարևորագույն չափորոշիչը պետականության ավանդույթների առկայությունն է, որը զուգորդվում է որակական ամենօրյա զարգացմամբ և կատարելագործմամբ: Այսինքն, ըստ էության, գործ ունենք համակարգային ավանդույթների և ինստիտուցիոնալ զարգացման գործընթացի յուրօրինակ սինթեզի հետ: Վերևում արված շեշտադրումների առարկայական դրսևորումների վերաբերյալ պատկերացում կազմելու համար առաջին հերթին պետք է ուշադրությունը կենտրոնացնել Հայաստանի հարևան և անմիջապես առնչվող պետությունների վրա:

1. Թուրքիա. Այս երկիրը ժառանգորդն է մարդկության պատմության հզորագույն կայսրություններից մեկի՝ Օսմանյան կայսրության, որի հարվածների ներքո մի քանի անգամ լրջագույն սպառնալիքի տակ է հայտնվել Եվրոպան: Առաջին աշխարհամարտից հետո թուրքերը հմտորեն կարողացան հաղթահարել կայսրությունից դեպի ազգային պետություն տանող փորձություններով լեցուն ճանապարհը (չնայած Թուրքիայում առկա են բազմաթիվ էթնոքաղաքական սառեցված և գործող հակամարտություններ, բայց դա այլ թեմա է):

2. Իրան. 1971 թվականին Պերսեպոլիսում մեծ շուքով տոնվում էր Պարսկական տերության 2500-ամյակը: Միայն Պերսեպոլիսը բավական է պատկերացում կազմելու համար հազարամյա պետականության փառքի մասին, որը չկարողացան արմատախիլ անել ո՛չ արաբները և սելջուկ-թյուրքերը, ո՛չ էլ մոնղոլները և թուրքմենական ցեղերը: Ավանդույթների այդ ամբողջական կոմպլեքսը Իսլամական հեղափոխությունից հետո յուրօրինակ շարունակականություն գտավ արդեն Շիականության համատեքստում:

3. Վրաստան.Հնագույն այս պետությունը, դարեր շարունակ չցուցաբերելով աշխարհաքաղաքական լուրջ հավակնություններ, արդեն 12-13-րդ դարերում դառնում է Առաջավոր Ասիայի հզորագույն պետություններից մեկը: Հետագայում, թեկուզ կիսակախյալ վիճակում, վրացիները կարողանում են պահպանել իրենց իշխանական-ազնվական ինստիտուտները՝ ընդհուպ 19-րդ դար: Դրանք չի կարողանում կոտրել անգամ ռուսական գաղութացումը: Այդ ինստիտուտների առկայությունն օբյեկտիվորեն ժողովրդին զերծ է պահում գենոցիդներից և այլ մարտահրավերներից: Ի դեպ՝ վրացական իշխաններից մի մասի սերունդներն ապրում են անգամ մեր օրերում, ովքեր պահը չեն կորցնում ամեն պահ մատնանշելու իրենց ազնվական ծագումը:

4. Ադրբեջան. Այս երկիրն, իհարկե, չի մտնում վերոնշյալների տրամաբանության մեջ և ավելորդ է խոսել որևէ ավանդույթների մասին, բայց օբյեկտիվորեն պետք է փաստել, որ հանձին Ադրբեջանի գործ ունենք բավականին հետաքրքիր ֆենոմենի հետ: Ի սկզբանե լինելով արհեստական գոյացություն՝ Ադրբեջանը, ըստ էության, կարողանում է հիմք դնել որոշակի ավանդույթների, դրանց ծիլերը ներդնել խորհրդային կարգերի մեջ և արդեն դարավերջին լուրջ արդյունքներ ստանալ (պատերազմում կրած պարտությունը չի կարող լինել միանշանակ և վերջնական չափորոշիչ):

5. Ռուսաստան. Աշխարհակալ այս կայսրությունը չնայած սահմանակից չէ ՀՀ-ին, բայց առնչվում է ոչ պակաս, քան թվարկվածներից որևէ մեկը, եթե ոչ ավելին: Եթե նույնիսկ նշենք Իվան IV Ահեղի, Պետրոս I Մեծի և Ի. Ստալինի անունները, ապա նույնիսկ այդ դեպքում չենք կարող ամբողջացնել հարյուրամյակների ընթացքում աշխարհաքաղաքական առաջնային գործոն հանդիսացող ռազմաքաղաքական այս մեքենայի հզորությունը: Միայն փաստենք, որ գործ ունենք մոնղոլական և բյուզանդական քաղաքակրթությունների մի յուրօրինակ համաձուլվածքի հետ՝ երրորդ Հռոմի տրամաբանության շրջանակներում:

Այսպիսով, Հայաստանը շրջապատված է բավականին լուրջ հարևաններով, որոնք հարյուրամյակների ընթացքում կուտակել են պետական կառավարման, դիվանագիտական լրջագույն կապիտալ: Հայաստանը նույնպես ունեցել է պետականության լավագույն ավանդույթները, բայց մի շարք պատմական օբյեկտիվ գործոնների ներգործության արդյունքում դրանց և ներկայի միջև քաղաքակրթական կապը խզվել է: Այսինքն, պետական ինստիտուցիոնալ համակարգը փոշիացվել է, և արդեն 15-19-րդ դարերի ընթացքում հայությունը հանդես է գալիս որպես կրոնաէթնիկական խումբ:

Հաճախ փորձում ենք եկեղեցուն մեղադրել այս կամ այն քաղաքակրթական քայլը չանելու մեջ՝ առանց գիտակցելու, որ չի կարելի այդ կառույցի վրա դնել այնպիսի պատասխանատվություն, որը դուրս է նրա հնարավորություններից: Եկեղեցին որքան էլ որ ազգային լինի, բայց, այնուամենայնիվ, չի կարող պետական ինստիտուտի որակ ապահովել: Կապի խզումը մեծագույն դժբախտություն չէ. լավագույն ցանկության դեպքում հնարավոր է նոր կամուրջներ կառուցել, բայց ընդհակառակը՝ Հայաստանը համառորեն չի ցանկանում որակյալ պետություն ստեղծել: Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո ստեղծված արդյունաբերական համալիրի մի փոքր մասը նախագծվել էր դեռևս Առաջին Հանրապետության ժամանակ, իսկ անկախանալուց հետո, մենք կոմունիզմն ատելու հետ միասին ատեցինք նաև Խորհրդային Հայաստանից մնացած հսկայական ժառանգությունը և Լենինի արձանի հետ միասին կործանեցինք նաև ողջ արդյունաբերական համալիրը:

Եվ վերջում հռետորական հարցադրում. այսպիսի համառ անգործությամբ ինչպե՞ս ենք կարողանալու ընդհանրապես ապրել այս տարածաշրջանում:

Կարպիս Փաշոյան

Orer.am, վերլուծաբան