Օսմանյան կայսրությունում հայերի կյանքը ներկայացնող ցուցահանդեսը բացառիկ լուսանկարներ է հրապարակել

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում բացվեց Օսմանյան կայսրությունում մեծ համբավ վայելող Դիլդիլյան եղբայրների և Գևորգ Ջերջյանի կողմից արված լուսանկարների ցուցահանդեսը:

«Արևմտյան Հայաստանը Դիլդիլյանների և Գևորգ Ջերջյանի ֆոտոխցիկով» խորագիրը կրող լուսանկարչական ցուցահանդեսը ներկայացնում է 1880-1923-ականներին Օսմանյան կայսրությունում ապրող հայերի առօրյա կյանքն ու բազմաթիվ ընտանեկան լուսանկարներ Արևմտյան Հայաստանի ու Փոքր Ասիայի տարբեր բնակավայրերում՝ Տրապիզոնից մինչև Կոնիայի նահանգ: 

Դիլդիլյանների ընտանիքի մի քանի սերունդ զբաղվել է լուսանկարչական գործով, հիմնել են ստուդիաներ Մարզվանում և Սամսունում: Դիլդիլյան եղբայրների` Ցոլակի և Արամի կողմից արված լուսանկարները հայտնվել են Սամսունը պատկերող փոստային բացիկների վրա: Այդ ժամանակ նրանք լուսանկարել են մի շարք հայտնի մարդկանց, այդ թվում` Մուսթաֆա Քեմալին: Դիլդիլյանների լուսանկարչական հավաքածուն ներառում է ավելի քան 600 լուսանկար` արված 1880-1923 թթ.: Առանձին շարք են ներկայացնում Հայոց ցեղասպանության սարսափելի դրվագներն ու դրա հետևանքները պա< /i>տկերող լուսանկարները: 

Գևորգ Ջերջյանը կարինցի հայ բժիշկ էր: 1912-1913 թթ. Արևմտյան Հայաստանի տարբեր վայրերում շրջագայելիս նա իր լուսանկարչական սարքով հայրենի քաղաք Արաբկիրի, Կարինի Սանսարյան վարժարանի և Արևմտյան Հայաստանի տեսարաններով շուրջ 240 լուսանկար է արել, որոնցից պահպանվել է միայն 100-ը: Ջերջյանի լուսանկարչական հավաքածուն ներառում է ազգագրական և վավերագրական արժեք ունեցող ընտանեկան խմբանկարներ, դիմանկարներ, բնանկարներ և քաղաքային պատկերներ: 

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Հայկ Դեմոյանի տեղեկացմամբ` 2014 թվականին Գևորգ Ջերջյանի թոռը` Ջորջ Ջերջյանն իր պապի հավաքածուն այլ արժեքավոր փաստաթղթերի հետ նվիրաբերել է Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտին: «Ամբողջ հավաքածուն` փաստաթղթերով հանդերձ, նվիրաբերեց Հայոց ցեղասպանության թանգարանին, այդ թվում տեսախցիկը մեր հավաքածուի մասն է կազմում, և սա բացառիկ համալրում է: Ուրախ եմ, որ վերջին տարիներին հարյուրավոր նմուշներից բաղկացած հավաքածուներ ստանալու նման բազում առիթներ են եղել»,-նշեց Հայկ Դեմոյանը:< span> 

Նրա դիտարկմամբ` լուսանկարները պատմում են ոչ միայն հայերի կյանքի ու առօրյայի մասին, այլև վկայում մեծ արհավիրքի ու դրա թողած հետևանքների մասին, քանի որ լուսանկարներում պատկերված են մարդիկ, որոնց մի մասը զոհվել է Հայոց ցեղասպանության հետևանքով: «Բացի այդ` գերմանացի զինվորները Դիլդիլյանների լուսանկարչատուն էին բերում երևակելու լուսանկարներ, որոնք նրանք կատարել էին Հայոց ցեղասպանության տարիներին, ու այդ արխիվները ևս պահպանվել են»,-հայտնեց Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրենը: 

Հայկ Դեմոյանը հավելեց, որ մի քանի շաբաթ առաջ Ցոլակ Դիլդիլյանի թոռի` Արմեն Մարսուբյանի ջանքերով  ցուցադրություններ են բացվել Լոնդոնում ու Անկարայում: «Այդ ցուցադրությունը մեծ արձագանք է ստացել թուրքերի շրջանում, քանի որ այն ևս մեկ առիթ է տեսնելու, թե ինչ են նրանք կորցրել իրենց հիշողությունից: Պատահական չէ, որ մեր թանգարան էլ ամեն օր գալիս են թուրք այցելուներ, ովքեր այստեղ առերեսվում են իրենց պատմությանը: Հայոց ցեղասպանությունը միայն հայ ժողովորդի պատմության ու հիշողության մասը չէ, դա նաև թուրք ժողովրդի հիշողության մասն է, որն անհ նար է կոծկել, մոռացության մատնել»-ավելացրեց Հայկ Դեմոյանը: 

Մինչ ցուցահանդեսի բացումը խոսք ասեց Գևորգ Ջերջյանի թոռը Ջորջ Ջերջյանը` նշելով, որ ներկայացված հավաքածուն կարևոր է երեք պատճառով: «Առաջինը այն պատուհան է, երկրորդը` հայելի, երրորդը` արտացոլանք: Այն պատուհան է դեպի Օսմանյան կայսրության 1900-ականների  պատմությունը: Այն ավելին է, քան հազարավոր բառեր, որոնք գրված են սպիտակ թղթի վրա: Երկրորդը այն հայ մշակույթի հայելին է, հազարավոր գրքեր, վկայություններ են գրվել Հայոց պատմության մասին, բայց նկարները ավելին են խոսում: Մեր հիմնական զգայարանը մեր աչքերն են, իսկ այս նկարները կարողանում են ապահովել մեր զգացողությունը մեր շրջապատի հանդեպ: Եվ վերջապես այն հայերի ու թուրքերի միասնական պատմության արտացոլանքն է: Մենք միասին կիսել եք նույն հողն ու ջուրը և այս արտացոլման միջոցով է, որ մենք պետք է հասկանանք իրար»,-շեշտեց Ջերջյանը: Նա ներկաներին խորհուրդ տվեց լուսանկարներին նայել` մտածելով այն մարդկանց մասին, ովքեր այդ նկարների միջից նայում են իրենց աչքերին: 

Քոնեքթիքութի համալսարանի պրոֆեսոր, ամերիկաբնակ Արմեն Մարսուբյանն էլ հայտնեց, որ այցելուները կարող են տեսնել իր պապի և պապի եղբոր առաջին ու վերջին լուսանկարները, որոնք արվել են Օսմանյան կայսրությունում: Նա հայտնեց, որ ցուցահանդեսները, որոնք նա կյանքի է կոչել մի մեծ նախագծի մասն են, նա նաև գրքերի միջոցով ներկայացնում է իր նախնիների հիշողությունները: «Նրանք ոչ միայն լուսանկարում էին, այլև գրի առնում պատմություններ ու վկայություններ: Ես խոսք տվեցի նրանց, որ իրենց պատմությունը լսելի կդարձնեմ ոչ միայն հայերին, այլև թուրքերին»,-հա յտնեց Արմեն Մարսուբյանը:

«Կարող եք զարմանալ, թե ինչպես այսքան լուսանկարները կարողացան հասնել մեր օրերը: Պատճառն այն է, որ նրանք ճանաչված լուսանկարիչներ էին, ովքեր պետք էին Օսմանյան կայսրությանը, դրա համար էլ չարտաքսվեցին: Սակայն նրանք մի պատճառով մնացին այնտեղ, պահանջն այն էր, որ պետք է իսլամ ընդունեին ու թուրքական անուններ վերցնեին: Այդ որոշումն այնքան հեշտորեն չեն կայացրել, բայց պապիս կարծիքով դա միակ տարբերակն էր ողջ մնալու: Սակայն պատերազմից անմիջապես հետո նրանք կրկին վերգտան իրենց հայկականությունը: Ցոլակ Դիլդիլյանը հայկական ինքնության քարտեր էր տրամ ադրում այն մարդկանց, ովքեր ցանկանում էին վերադառնալ իրենց արմատներին»,-իր ընտանիքի պատմությունը ներկայացրեց Արմեն Մարսուբյանը` ավելացնելով, որ 1923 թվականին հարկադրաբար Դիլդիլյանները թողեցին իրենց բնակավայրն ու տեղափոխվեցին Հունաստան, Մեծ Բրիտանիա, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ու Ֆրանսիա:

Արմեն Մարսուբյանն իր ելույթը եզրափակեց հետևյալ խոսքերով. «Ես տարեկան երեքից-չորս անգամ այցելում եմ Թուրքիա, այդ երկրի տարածքի մի մասը և այս հողը, որի վրա կանգնած ենք, մեր հայրենիքն է»: 

Հայկ Դեմոյանը թանգարանի անունից Ջորջ Ջերջյանին ու Արմեն Մարսուբյանին նվիրեց Ավրորա Մարդիգանյանի պատկերով ոսկե հուշամեդալ և ապրիլի 24-ին Ծիծեռնակաբերդում խոնարհված ծաղիկներից պատրաստված շնորհակալագրեր: