Ապրիլի 24-ին կրկին մարդկանց շարասյունը կձգվի դեպի Ծիծեռնակաբերդի բարձրունքը՝ խնկարկելու բազմահազար անմեղ նահատակների հիշատակը, միաժամանակ հիշեցնելու աշխարհին, որ Ցեղասպանությունը վաղեմության ժամկետ չունի, ինչպես և ուրացումը ոչ մեկին չի ազատում պատասխանատվությունից: Պարբերաբար նշվող այդ ցավալի տարեդարձը լինելով բյուրավոր անմեղ զոհերի հիշատակի տուրք և ոգեկոչում, միաժամանակ հնչում է, թե մեղադրանք թուրք ցեղասպաններին և նրանց ձեռքը չբռնող գերտերությունների հասցեին:
1877-78թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո հայ ժողովրդի ազգային-քաղաքական անկախության վերականգնման հարցը դադարեց միայն հայերի ներքին հարց լինելուց:
Եվրոպական տերությունների ջանքերով այն <<Հայկական հարց>> անունով բարձրացվեց միջազգային դիվանագիտության մակարդակ և դարձավ արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մասը: Հայաստանն ու հայերը դարձան միջազգային քաղաքականության և միջազգային իրավունքի օբյեկտ:
Բաժանելով ռուսական զենքի հաղթանակի պտուղները և առաջնորդվելով Եվրոպայում ու Արևելքում հավասարակշռությունը պահպանելու կարգախոսով՝ մեծ տերությունները մի կողմ քաշվեցին:
Բեռլինի վեհաժողովի 61-րդ հոդվածը մնաց օդում կախված:
Ինչպես գրել է Յոհաննես Լեփսուսը. <<Հայաստանում բարեփոխումների վերաբերյալ դիվանագիտական ողջ գրագրությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ անարժան մի խեղկատակություն>>: Իսկ Աբդուլ Համիդը գերմանական դեսպանին հայտնում էր, թե ինքը գերադասում է մեռնել, քան իրականացնել այդ հոդվածը:
1877-78թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից մինչև 1988թ. արցախյան ազատամարտը ընկած ժամանակահատվածը շրջադարձային եղավ հայ քաղաքական մտքի զարգացման գործում: Մենք շատ բան տեսանք ու հասկացանք:
Հասկացանք, եվրոպական տերությունների միջև շահի համար մղվող պայքարն ու այդ ճանապարհին ամեն կարգի բարձր հասկացությունների ոտնահարումը: Խորապես հիասթափվեցինք, երբ տեսանք մեր արդար պահանջների անտեսումը: Լսեցինք Մկրտիչ Խրիմյանի <<Երկաթե շերեփի>> խորհուրդը և հասկացանք, որ միայն զենքով կարող ենք ձեռք բերել մարդկային տարրական իրավունքը, ոչ թե խնդրագրերով կամ աղերսագրերով:
Հասկացանք, որ այսօր էլ մի շարք պետություններ հայկական հարցը օգտագործում են, որպես ճնշում Թուրքիայի վրա:
... Ցեղասպանությունը, դա միջազգային իրավունքի եզր է, որը իր հետևից բերում է բոլորովին այլ իրավիճակ: Այսինքն՝ ոչ միայն փաստերի ընդունումն ու դատապարտումն է, այլ դրանից բխող հետևանքները՝ պատասխանատվության խնդիրն է: Այս պատճառով ԱՄՆ-ն բնականաբար չի ասի Ցեղասպանություն բառը, որպեսզի չփչացնի հարաբերությունները դաշնակից Թուրքիայի հետ: Մեծ տերությունները խոստումներ տալով կամ օժանդակելով Հայաստանին, ոչ թե մեզ են սիրում, այլ իրենց շահերն են պաշտպանում:
Քաղաքականությունը փոքր ինչ ցինիկ է, բայց այդպիսին է խաղի կանոնները: Յուրաքանչյուր պետություն գործում է իր շահից ելնելով: Պետք է հասկանանք, որ որևէ մեկը չի վարում հայամետ կամ թուրքամետ քաղաքականություն:
Հայ ժողովրդի Ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրության պատմության չավարտված գլուխն է, քանի դեռ ոճրագործը ըստ արժանավույն չի պատժվել:
Չ՞է որ անպատիժ մնացած հայոց ցեղասպանությունը նախադեպ է հանդիսացել ուրիշ Ցեղասպանությունների:
Բոլորիս է հայտնի Հիտլերի խոսքերը, այդ մեծագույն ոճրագործության անպատիժ մնալու և անգամ մոռացության մատնելու մասին:
Անպատիժ մնացած Հայոց Ցեղասպանությունը եղել ու մնում է ամենավտանգավոր նախադեպն աշխարհում, քանի որ նրա օրինակով տեղի ունեցավ հրեական հոլոքոստը և այդ կարգի ոճրագործությունները պարբերաբար շարունակվում են:
1915թ. Երիտթուրքերի սկսած եղեռնի հերթափոխը երկրե-երկիր անցնելով՝ կշարունակվի միշտ ու նորանոր ձևերով, քանի դեռ մոլորակի առաջին Ցեղասպանությունը կմնա անպատիժ:
Ցեղասպանությունը պետք է պատժվի ճիշտ այնպես, ինչպես պատժվում են բոլոր մեծ ու փոքր հանցագործությունները:
Չ՞է որ մի մարդ սպանողը անպայման խստորեն պատժվում է, իսկ մի ամբողջ ժողովրդին բնաջնջողը՝ ոչ . . .
