Ինչու են նորապսակների ուսերին լավաշ գցում և մեղր հյուրասիրում.հայկական ավանդույթներ, որոնց իմաստը շատերը չգիտեն
Որտեղի՞ց են առաջացել ավանդույթները, որոնցից մի քանիսին հարսանիքի պատրաստվելիս որոշ չափով հետեւում ենք: Բավական երկար որոնումների արդյունքում հայկական 12 ավանդույթ գտա, որն օգտագործում ենք ընտանեկան ամենամեծ տոնը կազմակերպելիս:
«Հայկական 12 ավանդույթի» ցանկում առաջինը, իհարկե, խնամախոսությունն է: Ավանդույթի մյուս կետերի ելքը պայմանավորված է այն բանով, թե ինչպես կկազմակերպվի եւ կանցնի այս ավանդույթը: Խնամախոսությունը յուրաքանչյուր հայ ընտանիքի ամենապատասխանատու բանակցություններից է: Ավանդաբար, այս պատասխանատու գործով զբաղվում էին տղամարդիկ, թեեւ երբեմն փեսացուի մայրը նույնպես այցելում էր ապագա հարսանցուին: Իհարկե, պարզապես որոշել ու հյուր գնալն այնքան էլ բարեկիրթ չէր:
Այդ պատճառով, հարսնացուին ընտրելուց հետո փեսացուի ընտանիքը միջնորդ էր փնտրում, ով նախապես սկսում էր համոզել հարսնացուի ընտանիքին եւ վերջինի մոտ գովերգում փեսացուին: Սական, չնայած այսպիսի ջանքերին, խնամախոսության գնում էին մթնշաղից հետո, քանի որ մերժման վտանգն ուղեկցում էր փեսացուի ընտանիքին: Մերժման դեպքում, առաջին հերթին, շրջապատում նվազում էր փեսացուի վարկանիշը: Մերժումը պայմանավորված չէր փեսացուի կամ նրա ընտանիքի որոշակի որակների բացակայությամբ, պարզապես այդպես էր ընդունված:
Առաջին այցելության ժամանակ ընդունված չէր համաձայնություն տալ: Մերժման դեպքեր են եղել, երբ երկրորդ այցը պարզապես իմաստ չի ունեցել: Նման դեպքերի համար գոյություն ունեին ձեւավորված արտահայտություններ, որոնց միջոցով հարսնացուի ընտանիքը փեսացուի ընտանիքին հասկացնում էր, արդյո՞ք իմաստ ունի երկրորդ անգամ այցելելը: Պատճառաբանությունը, թե «նրանք դեռեւս փոքր են» հնչում էր այն դեպքում, երբ զույգին նվազագույնը մի քանի տարի հարսանիք չէր սպասվում: Երբեմն հարսնացուն մի քանի թեկնածու էր ունենում: Այդ դեպքում խնամիները միաժամանակ էին գալիս հարսնացուի տուն: Փեսացուները հարսնացուի համար նվերներ էին բերում (կտորեղեն, զարդեր, քաղցրավենիք եւ այլն) ու դնում նրա առջեւ: Ընտրյալին հարսնացուն էր ընտրում, որը շարժումներով էր արտահայտում, քանի որ տղամարդկանց մոտ խոսելը դեմ էր էթիկայի կանոններին: Ընտրությունը նվերներով էր պայմանավորված: Ում նվերն ավելի հոգեհարազատ էր, նա էլ դառնում էր աղջկա ապագա ամուսինը: Դեպքերը տարբեր էին լինում: Երբեմն հարսնացուն փեսացուին ընտրում էր նվերով՝ չիմանալով, թե ումից է այն կամ հակառակը (նախապես պայմանավորվում էր այն տղայի հետ, ով դուր էր եկել եւ ընտրում էր նրա նվերը): Եվ այսպես՝ ընտրությունը կատարված է, կարելի է սեղան բացել:
Հայկական ընտանիքների հաջորդ հետաքրքիր ավանդույթը փեսացուի եւ հարսնացուի հայրերի միջեւ կնքվող պայմանագիրն էր: Շիրակի եւ Ալաշկերտի շրջաններում, օրինակ, ընդունված էր ընտանիքի հայրերի միջեւ լավաշ կիսելը: Այդ տեղի էր ունենում նախքան նշանադրությունը: Փաթաթված լավաշի ծայրից ձգում էին ընտանիքի գլխավորները, իսկ մեջտեղում կանգնում էր քահանան՝ ի նշան երկու ընտանիքիների միության օրհնության: Հացի բաժանումը նշանակում էր, որ ընտանիքներն այժմ ընդհանուր հաց ունեն, որն ընկերությանը սրբազան բնույթ էր հաղորդում:
Խոսքկապը տեղի էր ունենում փեսացուի ընտանիքի երրորդ ժամանման ընթացքում: Փաստացի այդ նշանադրություն էր լինում, ինչից հետո մինչեւ հարսանիք աղջկան արգելվում էր հանդիպել փեսացուին: Հիմնականում հարսնացուի մայրն ամուսնուց գաղտնի ընդունում էր աղջկա փեսացուին՝ պայմանով, որ նա ոչ մի դեպքում չի դիպչելու աղջկան: Երբեմն փեսացուին թույլ էին տալիս գիշերել հարսնացուի տանը, սակայն պայմանը պահպանվում էր: Հարսնացուի հայրը, իմանալով նախքան հարսանիքը տղայի տուն մտնելու մասին, կռիվ էր սարքում: Թեեւ երբեմն այդ նույն իրավիճակում հիշելով իրեն՝ ցույց էր տալիս, թե չի նկատել փեսացուի գալը: Նշանադրությանը հաջորդում էր պսակադրության արարողությունը, որը տեղի էր ունենում հարսնացուի տանը: Այդ օրը փեսացուի ընտանիքը հարսնացուին բազմաթիվ նվերներ էր բերում, իսկ արդեն 20-րդ դարի երկրորդ կեսից ավանդույթ դարձավ ադամանդե մատանի նվիրելը:
Հայկական 12 ավանդույթների 4-րդ տեղում լավաշ թխելն է:
Հարսանիքի լավաշը թխում էին ինչպես հարսի, այնպես էլ փեսայի ընտանիքում: Արարողությանը մասնակցում էին հարսի եւ փեսայի մտերիմ երիտասարդները, ովքեր այդ ուղեկցում էին երգ ու պարով, ինչպես նաեւ միմյանց վրա ալյուր շաղ տալով: Հայաստանի որոշ մարզերում լավաշ թխելու արարողությանը մասնակցում էին միայն կանայք: Նորապսակների ուսին լավաշ գցելու արարողությունը մինչեւ այսօր պահպանվել է, բայց մի նրբություն կա: Այսօր լավաշը տոնական փաթեթավորմամբ են գցում, ինչի շնորհիվ հայկական հին ավանդույթը կորցնում է իր իմաստը: Հարսի եւ փեսայի ուսերին լավաշ գցելու իմաստն այն է, որ դիպչող ալյուրը նորաստեղծ ընտանիքին հաջողություն (ղսմաթ) պետք է բերի:Այդ պատճառով, այս ավանդույթին հետեւելու դեպքում առաջարկում եմ լավաշի վրա միայն ժապավեն կապել՝ դրանով հացին տոնական տեսք հաղորդելու նպատակով: Այդպիսով ճշտորեն կկատարվի նաեւ հին հայկական ավանդույթը:
Հայկական ավանդույթների հինգերորդ կետի համաձայն, հարսանեկան սեղանները զարդարում են եզան մսից պատրաստված ուտեստներ. կենդանուն հատուկ մորթում էին արարողությանը պատրաստվելու ժամանակ: Ամենահետաքրքիրն այն է, որ հարսանիքի սեղաններին անհնար էր եզ տեսնել, քանի որ հիմնականում ցուլ էին մորթում, սակայն ընդունված էր եզ ասել, քանի որ այն պտղաբերության խորհրդանիշ է: Զոհաբերության արարողությունը կատարվում էր ուրբաթ: Կենդանուն առաջին հարվածը փեսացուն էր հասցնում, ում հարսանիքի ընթացքում թագավոր էին անվանում, իսկ հարսնացուին` թագուհի: Կենդանուն երկրորդը քավորն էր մոտենում: Սովետական տարիներին նախապես ցուլ էին գնում, մինչեւ հարսանիք լավ կերակրում (կենդանուն գնում էին հարսանիքից մի քանի տարի առաջ):
Հայկական ավանդական հարսանիքներին տեղ էր հատկացվում նաեւ տղաների հավաքին, որի ընթացքում քավորը լողացնում էր փեսացուին: Փեսացուին եւ նրա գլխավոր ընկերոջը (ազաբբաշի) նստեցնում էին մեջք մեջքի եւ ջուր լցնում նրանց վրա: Ջրի այդ շիթով փեսացուին բաժանում էին նրա ամուրի ընկերներից: Փեսացուի գլխավոր ընկերը փեսացուի եւ հարսնացուի թիկնապահի դերն էր կատարում, այդ պատճառով ձեռքին էր պահում թուրն ու հարսանեկան ծառը: Քավորի տանը փեսացուին հագցնում էին ու այդ ծառը զարդարում ուռենու ճյուղերով, որը, ինչպես եւ եզը, պտղաբերություն է խորհրդանշում: Ծառն ավանդաբար զարդարում էին մրգերով ու քաղցրավենիքով, իսկ գագաթին մոմ դնում: Այսօր ընդունված է այդպես զարդարել փեսացուի գլխավոր ընկերոջ թուրը, բայց այս ամենին նաեւ փող են ավելացնում:
