Եթե մի կառավարություն երեք տարի շարունակ ստել է, ապա որևէ ներդրող չի կարող նման երկրում ներդրում անել. Նաիրի Սարգսյան

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Էկոնոմիկայի նախարարությունում կազմակերպված հանդիպման ժամանակ նշեց, որ ներդրողները հավատում են Հայաստանի տնեսական և քաղաքական ապագային: Այս միտքը նոր հարցեր առաջացրեց հանրության ոչ մասնագիտական շրջանակներում, ինչը վերածվեց օրվա թեմայի:
Իրականում ի՞նչ տնտեսական պոտենցիալ ունի Հայաստանը, որը կարող է ներդրողների մոտ դրական սպասումներ արթնացնել, և արդյո՞ք վարչապետի կողմից ձևակերպված միտքը իրատեսական է:
Այս և այլ հարցերի մասին է Orer.am-ի զրույցը «Աուդիտորների պալատի» նախագահ Նաիրի Սարգսյանի հետ:

- Պարոն Սարգսյան, իրատեսակա՞ն է արդյոք վարչապետի արատահայտած միտքը: Եթե այո, ապա, որպես տնտեսագետ, խնդրում եմ հիմնավորեք այն, եթե՝ ոչ, ապա ի՞նչ դիտարկումներ ունեք այս առիթով:

- Ես շատ վաղուց նման հայտարարություններին չեմ արձագանքում, քանի որ փորձը ցույց է տվել, որ վարչապետի հայտարարությունները և գործողությունները երբեք իրար չեն համապատասխանում: Հետևաբար, սա հերթական ապատեղեկատվությունն է և, կարծում եմ, դրա հիմնավորումը պետք է պահանջել նրանից և ոչ թե մասնագիտական հանրությունից:
- Եթե մի կողմ թողնենք դա, ապա իսկապե՞ս այսօր Հայաստանում ներդրումների համար նպաստավոր պայմաններ կան:
- Նախ պետք է պարզել, թե ո՞ւմ մասին է խոսքը և ովքե՞ր են այդ ներդրողները, առհասարակ, ե՞րբ են ներդրումներ անում, որոնք այդպես էլ տեսանելի չեն դառնում մասնագետների համար: Եվ, առհասարակ, խոսքը ի՞նչ ծավալի մասին է: Այս հարցերի պատասխանը պետք է ստանալ վարչապետից, բայց ես կարող եմ տրամագծորեն հակառակի մասին խոսել և հիմնավորել, թե ինչո՞ւ Հայաստանում այդպես էլ ներդրումները չեն կարող աճել, որպեսզի իշխանությունների համար էլ պարզ լինի: Այս հարցին մենք պետք է մոտենանք զուտ ներդրողի տեսանկյունից: Նրան անհրաժեշտ է անվտանգ միջավայր, տարածքային անվտանգություն, քաղաքական կայունություն, բարենպաստ հարկային համակարգ, կայուն ֆինասավարկային համակարգ: Թվարկածս բոլոր գործոնները, սակայն, մեզ մոտ բացակայում են: Դա այնքան ակնհայտ է, որ բոլորն են տեսնում: Բացի այդ, ներդրողին հետաքրքրում է նվազագույն ծախսերով առավելագույն արդյունքի ապահովումը, լայն սպառում ունեցող շուկաները, իսկ Հայասանը ցածր ինքնարժեքով արտադրանք ատադրող պետություն չէ: Բացի այդ, մաքսային մարմինների անպատասխանատու աշխատանքը, որի աշխատակազմը ամենօրյա ռեժիմով քարուքանդ է անում այդ համակարգը, թույլ չեն տալիս ներդրման մասին մտածել: Պետք է ընդամենը մեկ անգամ մտնել մաքսային մարմին ու տեսնել, թե իրականում ինչ է կատարվում այդ համակարգում: Այսինքն՝ նմանատիպ իրավիճակում ներդրումների մասին խոսելը աբսուրդի ժանրից է: Եթե այդպես չլիներ, ապա մենք մինչև պատերազմը, մինչև կորոնավիրուսը ներդրումների աճ կունենայինք, ոչ թե անկում: Մենք ոչ միայն պետք է խոսենք օտարերկրյա ներդրումների մասին, այլ նաև հայաստանյան ներդրողների մասին: Այնինչ՝ ամեն ինչ հետևողականորեն այնպես արվեց, որ Հայաստանից կապիտալը արտահոսեց այլ երկրներ:

- Անցած տարի կառավարությունը տարբեր ներդրումային ծրագրեր մշակեց և իրականցրեց: Մասնավորապես՝ խելացի անասնագոմերի և նմանատիպ այլ ծրագրերի տեսքով: Ի՞նչ արդյունք կարող են դրանք ապահովել:

- Դրանք բավարար չեն և չեն կարող իրավիճակ փոխել, քանի որ ծավալներն են փոքր: Մյուս կողմից, մասնավորապես խելացի անասնագոմերի ծրագիրը անշահութաբեր ծրագիր է: Դրա փոխարեն առաջին հերթին մենք պետք է ներդրողի համար մեր տնտեսության կառուցվածքը փոխենք և այն ավելի շահութաբեր դարձնենք, բացահայտենք տնտեսության համար կարևոր ճյուղերը, որից հետո արտոնությունների տեսքով, որոշակի օժանդակությունների տեսքով պետությունը աջակցություն առաջարկի և դրանք ներկայացնի ներդրողներին: Բացի այդ, պետք է իշխանությունները ականջալուր լինեն ներդրողների կողմից բարձրացված հարցերին, ընկալեն, թե ի՞նչ է պետք ներդրողին, նրանց կողմից առաջարկվող փոփոխությունները իրականացնեն, նոր մտածեն այլ հարցերի մասին: Սովորաբար ազդակները պետք է տա կառավարությունը, մինչդեռ մեզ մոտ ճիշտ հակառակն է: Ներդրողների կողմից ազդակները գնում են կառավարություն, բայց դրանք գործ չեն դառնում, փոփոխություններ չեն իրականացվում: Այդ է պատճառը, որ ներդրումային նման միջավայր ունենք: Եթե ՀՆԱ-ի աճը պետք է ապահովեն խաղատները, ապա ի՞նչ տնտեսական աճ կարող է լինել մեր երկրում: Մեզ հարկավոր է ներառական տնտեսական աճ ապահովել, հասցեական մոտեցում ցուցաբերել բոլոր ճյուղերի հանդեպ, որպեսզի բոլոր խավերը կարողանան ներգրավված լինել եկամուտների գեներացման գործում: Եթե գյուղատնտեսությունը ֆինանսավորում են, բայց դրանից որևէ գյուղացի չի օգտվում, այլ դրա փոխարեն խոշոր ձեռնարկատերերն են դրանից օգտվում և ավելի են հարստանում, ապա հարց է ծագում, թե ո՞ւմ համար էին այդ ներդրումները:

- Ստացվում է, որ նույնիսկ այդ ծրագրե՞րն իրենց չկարողացան արդարացնել:

- Ես խելացի անասնագոմերի ծրագրի վերաբերյալ հաշվարկ եմ կատարել և պարզել եմ, որ պետության կողմից տրամադրված արտոնյալ վարկերը մարելու վերադարձելիությունը ապահովելու համար ավելի ձեռնտու կլիներ տրամադրվող վարկը բանկում ներդնել ավանդի տեսքով, երեք տարի հետո դրա տոկոսները վերցնել, և գումարը վերադարձնել կառավարությանը: Այսինքն, այս ծրագիրը ևս չհաշվարկված, հերթական աբսուրդ ծրագրերից էր, որոնցից օգտվեցին խոշոր ձեռնարկատերերը, իսկ հիմնական հասցեատերը այդպես էլ որևէ արդյունքի չհասավ: Ես ստպված եմ հիասթափեցնել բոլորին, քանի որ երեք տարի հետո կտեսնեք, թե կառավարության շենքի մոտ ինչքան մարդ կգա ցույց անելու: Այսինքն, երբ որևէ ծրագրի հեռանկարը չի դիտարկվում, հաշվարկները չեն իրականացվում, այն դադարում է արդյունավետ լինելուց:

- Ձեր կարծիքով, ո՞րն է ելքը, ի՞նչ պետք է անել, որպեսզի երկրին պատուհասած ցնցումներից հետո մեր տնտեսությունը էլ ավելի չգլորվի անդունդը:

- Համակարգային մոտեցում է պետք: Նախ հարկավոր է վերհանել մեր մրցակցային առավելությունները, որը նաև հարկման դաշտի վերանայում է ենթադրում: Այսինքն՝ եթե Հայաստանում արտադրված ցանկացած ապրանքի ինքնարժեքը ավելի բարձր է, քան հարևան երկրներում, ապա պետք է սկսել հարկային դրույքաչափերի վերանայումից: Այլ տարբերակ չունենք: Սա պետք է որպես ելակետ վերցնենք և ժամ առաջ սկսենք բարեփախումներ իրականացնել: Մյուս կողմից՝ եթե մի կառավարություն երեք տարի շարունակ ստել է, ապա որևէ ներդրող չի կարող նման երկրում ներդրում անել: Ուստի, իմ կարծիքով, կառավարության փոփոխությունը և հարկային դաշտի բարելավումը օրվա հրամայականն է, առանց որոնց հնարավոր չի լինի առաջ շարժվել:

Արմինե Գրիգորյան