Քաղաքական խոսքի սահմանափակումներն ու միջազգային «բարեկամները»

Գաղտնիք  չէ, որ կարծիքի արտահայտման ազատությունը ժողովրդավարության հիմնասյուներից է և ապահովում է ժողովրդի կամքի ազատ ձևավորումն ու բաց հաղորդակցությունը հասարակության և պետության միջև: Ազատ հանրային կարծիքը գաղափարների փոխանակման և բազմակարծության երաշխիքն է, որի միջոցով էլ իրականացվում է ժողովրդավարությունը:

Կարևոր է փաստել, որ կարծիքի արտահայտման ազատությունը բացարձակ իրավունք չէ, և ինչպես ներպետական օրենսդրությամբ, այնպես էլ միջազգային փաստաթղթերով սահմանվել են և դատական պրակտիկայում զարգացել մի շարք հիմքեր, որոնց պարագայում կարծիքի արտահայտման ազատությունը կարող է սահմանափակվել:

Հայտնի իրողություն է, որ խոսքի ազատության իրավունքի իրավաչափ սահմանափակման հիմքերից մեկը «ատելության խոսքն» է, որն արգելված է Եվրոպայի խորհրդի անդամ մի շարք երկրներում։ Առանձին երկրներում այն առաջացնում է անգամ քրեական պատասխանատվություն: Այնուամենայնիվ, չկա «ատելության խոսք» հասկացության վերաբերյալ միջազգայնորեն ճանաչված սահմանում, ինչի պարագայում ատելության խոսքի հնարավոր լայն մեկնաբանությունը կարող է հանգեցնել խոսքի ազատության անհամաչափ սահմանափակման։

Ինչպես հայտնի է օրերս հրապարակվել է «Amnesty International» միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպության 2021-2022 թվականների տարեկան զեկույցը։ Այն անվանվել է «Մարդու իրավունքների վիճակը աշխարհում»։ Ըստ էության, տվյալ զեկույցում փաստվում է, որ ՀՀ-ում խոսքի ազատությունը շարունակում է արհեստական կերպով սահմանափակված մնալ և բացահայտ ճնշումներ իրականացվել իշխանությունների կողմից։ Զեկույցում քննադատության են ենթարկել նաև ՀՀ իշխանություններին՝ օրենսդրական փոփոխությունների միջոցով անկախ մամուլը և քննադատական խոսքը սահմանափակելու, տարբեր ՀԿ-երի ու ԶԼՄ-երի, ինչպես նաև ընդդիմադիր գործիչների դեմ հարձակումների ու սպառնալիքների արդյունավետ հետաքննությունը ձախողելու համար։

Անբեկանելի փաստ է այն, որ այսօր ՀՀ-ում կան քաղբանտարկյալներ, որոնք նման կարգավիճակում են գտնվում իշխանություններին ուղղված սուր ու փաստարկված քննադատության պատճառով։ Ամենատարբեր ոլորտում գործունեություն ծավալող տարբեր անհատներ, այդ թվում պետական պաշտոնյաներ, ովքեր չեն «պարկել» իշխանության տակ, անկախ իրենց պրոֆեսիոնալիզմից, հայտնվել են իշխանական մամլիչի տակ։ Ի դեպ՝ նշյալ զեկույցում ասվում է նաև, որ Կառավարության կողմից իրականացված օրենսդրական փոփոխությունների հետևանքով սահմանափակվել են ԶԼՄ-երի գործունեությունն ու քննադատությունը:

Չմոռանանք, որ հենց այս իշխանությունների օրոք էր, որ գլխապատառ ոգևորությամբ ընդունվեց վիրավորանքը քրեականացնելու մասին այդքան քննադատված օրենքը։  Այդ փոփոխությունից հետո վիրավորանք հասցնելու նախատեսված տուգանքի չափերը բարձրացան  (նախատեսվող դրամական փոխհատուցումը հասցվել է 6 միլիոն դրամի)։ Հավելենք նաև, որ 2021թ. օգոստոս ամսին ԱԺ-ի կողմից ընդունվեց օրենսդրական փոփոխությունների մեկ այլ փաթեթ, որով քրեականացվեց հասարակական գործիչներին վիրավորելը։ Այդ կարգավորման համաձայն՝ կրկնակի վիրավորանքների համար սահմանվեց պատիժ՝ մինչև 3 ամիս ազատազրկում:

Կարևոր է փաստել նաև, որ դեռևս փետրվարին «Freedom House»-ը մտահոգություն էր հայտնել ՀՀ քաղաքացու քրեական դատապարտման առաջին դեպքի առնչությամբ՝ պայմանավորված կառավարական պաշտոնյաների հանդեպ «լուրջ վիրավորանքի» քրեականացման մասին նոր օրենքով:

Տիգրան Հովսեփյան