Սոցիալական ցնցումների սպասելիս. պապիկի և Սերժ Սարգսյանի տհաճ զրույցը

Երեկ Սերժ Սարգսյանի տան մոտ վրդովված պապիկի ու Սերժ Սարգսյանի միջև տեղի ունեցած կարճատև ու տհաճ շփման մեջ ամփոփված է Հայաստանում առաջիկա տարիների քաղաքական իրավիճակի ողջ ռեգլամենտը: Հասարակությունը տարիներով կուտակված սոցիալական լուրջ խնդիրներ ունի: Այդ խնդիրները վերածվել են պերմանենտ դժգոհության ու զայրույթի: Բողոքը օդում կախված մնալ չի կարող, այն պետք է գնա որևէ ուղղությամբ: Պապիկի բերանով լսելի դարձավ հնարավոր ու վաղուց կանխատեսելի ուղղություններից մեկը:

Տեղի ունեցած կարճատև զրույցի ընթացքում, անզորությունից վրդովված, սպառնացող պապիկը հասարակության դժգոհ հատվածն է ներկայացնում, Սերժ Սարգսյանի խուսափողական պատասխանը ու սահմանադրական փոփոխությունների փաստի մեջբերումը ներկայացնում է իշխանության դիրքորոշումը: Սահմանադրական փոփոխությունների հարցը որևէ կապ չունի պետության կյանքում թերացող, վատ գործող, հաճախ չգործող համակարգերի հետ խնդիր ունեցող քաղաքացիների խնդիրների հետ: Ու երբ Սերժ Սարգսյանը բողոքի այդ ատահայտությանը պատասխանում է սահմանադրական փոփոխություններ մեջբերելով, մատնում է, թե ինչ խորը տարբերություն կա իշխանության և հասարակության օրակարգերի միջև:

Չի կարելի ասել, թե Հայաստանում վիճակը հիմա ամենավատն է: Հիմա սոցիալական բնույթի խնդիրներն, իհարկե, ավելի տեսանելի են դարձել նաև մամուլի ու համացանցի ակտիվացման հետևանքով: Բայց Հայաստանը սոցիալական ավելի վատ իրավիճակներ է ապրել: Եվ ուրեմն ո՞րն է պատճառը, որ սոցիալական բողոքի ներկայիս դրսևորումները անհանգստանալու տեղիք են տալիս:

Հանրային բողոքը կա միշտ: Կապված երկրի տնտեսական իրավիճակից ու քաղաքական կյանքի որակից՝ այն կարող է դրսևորվել տարբեր կերպ: Հայաստանը նոր ու ոչ հարուստ երկիր է, ու այստեղ հանրության ընդվզման հիմնական թեմաները սոցիալական են: Պարզապես կարող ենք վերհիշել նախորդ տարիների սոցիալական բողոքի տարբեր դրսևորումներ և համեմատել, թե ինչ ակտիվություն է գրանցվում ասենք էկոլոգիական, քաղաքային տարածքների հետ կապված ակցիաների ժամանակ ու ինչքան տարբեր ոլորտներում թանկացումների դեմ ակցիաների ժամանակ:

Միգուցե ավելի հարուստ հեռանկարում բողոքների սոցիալական ապահովությանը առնչվող դրսևորումները այլևս տեսակարար մեծ կշիռ չկազմեն, բայց հանրային բողոք չլինել չեն կարող. այդպիսի բողոք չկա միայն տոտալիտար հասարակություններում, երբ բողոքողներին բանտարկում կամ սպանում են: Ամենուր, մարդիկ ուզում են լավ ապրել, եղածից էլ լավ, հետևաբար բողոք կա: Հայաստանի նման երկրներում այս մոտեցումը աշխատում է մի քանի անգամ ավելի ընդգծված՝ հաշվի առնելով օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ մի շարք հանգամանքներ:

Բողոքի դրսևորումները վտանգավոր են դառնում պետության կայունության համար, երբ դրանք մնում են չռեալիզացված: Իշխանության ու հանրության օրակարգերը իրար կապող խողովակն, ըստ էության, չի գործում: Չնայած երկրում կան բազմաթիվ ընդդիմադիր ուժեր, բայց դրանցից ոչ մեկն այս պահին չունի այնքան ռեսուրս, հեղինակություն, որպեսզի կարողանա հանրության բողոքը ստանձնել, դրան տալ քաղաքական տեսք ու դա լսելի դարձնել իշխանությանը: Չնայած առանձին դեպքերում սոցիալական բողոքի ալիքներին իշխանությունը քայլում է ընդառաջ, բայց ընդամենը առանձին դեպքերում, երբ այդ դեպքերը վերաբերում են հնարավորինս շատ մարդկանց ու աղմկահարույց են: Մնացած դեպքերում ամենօրյա կյանքում համակարգը շարունակում է մնալ նույնը, լավագույն դեպքերում դրական փոփոխությունները ընթանում են շատ դանդաղ: Ու թերացող համակարգերի՝ դատարանների, անձնագրային վարչությունների, ոստիկանության, հարկայինի հետ առօրեական ռեժիմով առնչվող քաղաքացիների մոտ կյանքը չի հեշտանում:

Իշխանությունից մերժվող սոցիալական դժգոհության մյուս հանգրվանը՝ ընդդիմության դաշտը, էքզիստենցիալ որոնումների մեջ է: Ձևավորվել է վակուում՝ ընդդիմության ու իշխանության համատեղ ջանքերով: Իշխանությունն ունեցած ռեսուրսների շրջանակներում փորձել է ջլատել, մասնատել, վարկաբեկել ընդդիմությանը: Ըստ էության, իշխանություն-ՀԱԿ երկխոսության տապալումից, Րաֆֆի Հովհաննիսյանի հետընտրական հանրահավաքային ալիքի մարումից ու բուրժուադեմոկրատական կոչվող նախագծի վախճանից հետո, երկրում չկա բավարար մարդկային, քաղաքական ու ֆինանսական ռեսուրսներ ունեցող որևէ ընդդիմադիր ուժ կամ դրա հավակնորդ:

Ոտքի վրա որևէ ընդդիմադիր ուժ չթողնելով՝ իշխանությունը, սակայն, չի լուծում հանրային բողոքի հարցը, այդ բողոքը չի անհետանում. այն կա ու շարունակում է մնալ: Ավելին, եթե ընդդիմադիր տարբեր ալիքների դեպքում շանս կա այդ բողոքը ուղղորդել, այն դարձնել քաղաքական օրակարգի մաս, ապա այժմ այդ բողոքը մնում է օդում կախված: Այն, ինչ անում են ընդդիմադիր ուժերը, ոչ այլ ինչ է, քան ձայնակցել առկա բողոքի ձայնին, ոչ թե դառնալ դրա տրասնֆորմացնողն ու քաղաքականացնողը:

Բողոքը ռեալիզացնող ընդդիմություն չկա, իշխանությունն էլ հարցերի պատասխանը չունի, խուսափում է կամ լղոզում հարցերը: Հանրության բողոքը, ընդ ոում, ոչ միայն մնում է օդում կախված, այլև գնալով ավելանում է: Եթե հաշվի առնենք հատկապես պաշտոնական հավաստիացումները, որ կյանքը մյուս տարի չի լավանալու՝ տնտեսական ցուցանիշների տեսքով:

Պապիկի բերանով հնչած սպառնալիքներն այն մասին, որ «կորցնելու ոչինչ չունեմ, մի՛ ստիպեք՝ տեռորի գնամ», բնականաբար, անզորությունից արված հայտարարություններ են: Բայց խոսքը, զրույցը պատահական դուրս չեն սպրդվում, դրանք արտահայտում են մտածողության որոշակի տենդենց: Այսօր պապիկն ասում է անզորությունից, որ իրեն լսեն, վաղը նույնը կասեն անզորության մեջ հայտնված ուրիշները, խոսքը կդառնա զրույց, զրույցը մտքեր կծնի, միտքը կուզենա իրականանալ, իսկկորցնելու ոչինչ չունեցող մեկն էլ կիրականացնի:

Հայաստանյան քաղաքական կյանքի ներկա կառուցվածքը, տնտեսական իրավիճակի հետ կապված պաշտոնական և ոչ պաշտոնական կանխատեսումները ու հասարակության շրջանում տիրող սոցիալական ու քաղաքական ակնկալիքների դեպրեսիան սոցիալական ցնցումներ են կանխատեսում: Սոցիալական ցնցումն, ընդ որում, կախված տեղական առանձնահատակութուններից՝ կարող է արտահայտվել տարբեր ձևերով. երկար տարիներ այն արտահայտվում է արտագաղթով, միգուցե արտահայտվի արտագաղթի նոր տեմպերով, միգուցե պապիկի զայրույթը դառնա անեծք, ու մեկը որոշի գնալ ինքնադատաստանի: Իսկ ինքնադատաստանը քաղաքական հարցեր լուծելու տարածված եղանակ դառնալու դեպքում անխտրական է լինելու:

Լևոն Մարգարյան

Orer.am, վերլուծաբան