Նավթի գինը. նոր պայթյուն` Իրան-Սաուդյան Արաբիա տեսքով

Աշխարհը հազիվ էր իր ուշադրությունը շեղել ռուս-թուրքական հակամարտությունից և դրա հնարավոր լուծումներից, երբ միջազգային երկնակամարում ճայթեց նոր հակասություն` Իրան-Սաուդյան Արաբիա տեսքով: Սակայն, եթե անկեղծ լինենք, ապա այս հակասությունն այդքան էլ նոր չէ: Այն գոնե ունեցել է տարբեր զարգացումներ վերջին 40 տարվա ընթացքում: Խնդիրն ունի մի քանի ասպեկտներ` քաղաքական, տնտեսական, քաղաքակրթական: Գանք վերջից:

 Գաղտնիք չէ, որ Սաուդյան Արաբիան դավանաբանական առումով իսլամի սուննի ուղղության հետևորդ է, Իրանը` շիա: Եթե քրիստոնեական աշխարհում այս վեճը վաղուց լուծվել է և կաթոլիկները, ուղղափառները, առաքելականները, անգլիկանները կամ բողոքականները գտել են խաղաղ գոյակցության բանաձևը և առաջացած ցանկացած նոր ուղղություն պարզապես համարում են աղանդ և դրանով հարցը փակում, ապա նույնը չի կարելի ասել իսլամական աշխարհի մասին, որն այժմ իրական քաոսային վիճակում է և, անկախ ցանկացած մեկնաբանությունից, էական դեր է խաղում նաև կրոնական ասպեկտը, քանի որ մարդկանց համար այն նախ և առաջ կենսաձև է: Մի կողմից ունենք հազարամյակների պատմություն և մշակույթ ստեղծած Իրան, որն ավանդույթի ուժով համարվում է նաև համաշխարհային քաղաքակրթության հիմքերից մեկը, հակառակ կողմում ունենք իսլամական տերմինաբանությամբ ասած «ջահիլիայի» մեջ գտնվող Սաուդյան Արաբիա, որը որպես գործոն հանդես է գալիս վերջին մի քանի տասնամյակում, այն էլ՝ միայն նավթային դոլարների վրա հիմնված: Իսկ այն հանգամանքը, որ այն մշտապես դիտարկվել է ԱՄՆ դաշնակից կամ կցորդ, թուլացնում է նրա դիրքերը իսլամական աշխարհում:

 Ընդհանրապես, եթե հավատանք հայտնի ամերիկացի Սամյուել Հանթինգթոնին, ապա իսլամական աշխարհն ունի չորս հիմնասյուն` աշխարհիկ Թուրքիա, որի գործերն այնքան էլ հաջող չեն, ամենախիտ իսլամական բնակչությամբ Ինդոնեզիա, որն առանձնապես հավակնություններ չի ներկայացնում, արաբական աշխարհ, որտեղ թվում է, թե հակասություններն ավելի շատ են, քան աշխարհում ընդհանրապես և շիիթական Իրան, որը միջուկային բանավեճը հաղթահարելուց հետո դուրս է գալիս տնտեսական բարդ իրավիճակից և հանդես է գալու նոր հավակնություններով:

 Տնտեսական համակարգում այս երկու երկրների մրցակցությունը ներառում է մի շարք ոլորտներ, որոնցից կարևորը նավթն է: Երկուսն էլ իրենց պատվավոր տեղն են զբաղեցնում նավթ արտահանողների առաջին տասնյակում: Եթե Սաուդյան Արաբիան հույս ուներ, որ նավթի համաշխարհային գների անկման արդյունքում իր վաղեմի մրցակիցը կհայտնվի տնտեսական կոլապսի մեջ, ապա, մեղմ ասած, այդ հույսերը չարդարացան, այլ հակառակը: Սաուդյան Արաբիան ավելի շատ է տուժում այդ վիճակից: Այստեղ չենք կարող հաշվի չառնել նաև այն հանգամանքը, որ Իրանում ինչ-որ չափով օբյեկտիվ է նաև բարիքի հասարակական բաժանումը, իսկ Սաուդյան Արաբիայում միլիարդները հիմնականում կենտրոնացած են թագավորական ընտանիքի և դրա մտերիմների շուրջ: Կոնֆլիկտի սրացման դեպքում անգամ, երբ հասարակության մեջ հաղթահարվում է սունիթական մոլեռանդությունը, ապա լայն առումով հասարակությունն այլ ստիմուլ չունի:

 Քաղաքական մասով այս հակազդեցությունը նոր չէ: Երկուսն էլ էական գործոն են եղել Մերձավոր արևելքում և Պարսից ծոցի հատվածում: Երկուսն էլ միշտ փորձել են հեգեմոնիա հաստատել այդ տարածքներում: Անցնող տարիների ընթացքում, հատկապես Իրանում, հեղափոխությունից հետո, երբ երկիրը մտավ հակադրության մեջ «զավթիչ» Արևմուտքի հետ բոլոր առումներով, շահեց իսլամական աշխարհի շատ մոլեռանդների թեկուզ և թաքնված համակրանքը, երբ Սաուդիան Արաբիան գործեց ուղիղ հակառակ մոդելով` կիսելով նավթադոլարներն ամերիկյան տարբեր կազմակերպությունների հետ և նրանց տալով հնարավորություններ: Պատահական չէ այն հանգամանքը, ինչպես փաստում է Մայքլ Մուրն իր «9/11 Ֆարենհեյթով կամ դեմոկրատիայի եռման աստիճան ֆիլմում», Բուշ Ավագը և Բեն Լադենի ավագ եղբայրն ունեին համատեղ մի քանի նավթային ընկերություններ, որոնք գործունեություն էին ծավալում նաև Սաուդյան Արաբիայում: Քաղաքական հակազդեցությունն այս երկու երկրների մեջ սրվեց նաև սիրիական ճգնաժամի պայմաններում, երբ Իրանն անթաքույց ֆինանսական միջոցներով, վարձու զորքով և պարզապես զենքով աջակցում է Ասադին, իսկ Էր-Ռիադը հակառակը` Ասադի ընդդիմադիրներին: Ու այս ֆոնին երկուսի հակասություններն ավելի են սրվում:

 Կարևոր էր նաև միջազգային հանրության արձագանքն այս հարցի շուրջ, երբ բոլորն հանդես եկան խնդիրը խաղաղ կարգավորելու դիտանկյունից (այստեղ չենք անդրադառնա Սուդանի նման երկրների արձագանքին, քանզի դա առնվազն անլուրջ է): Առաջնային էր, իհարկե, ԱՄՆ արձագանքը, որն ինչպես միշտ «դեմոկրատիա» ասված դեմագոգիկ հասկացությունն օգտագործեց ի նպաստ իր շահերի և պարզ հասկացրեց դաշնակցին, որ իր վրա հույս չդնի: Սա, իհարկե, թևաթափ արեց Էր-Ռիադին և նախնական ագրեսիան թուլացավ: Խնդրին խառնվեց անգամ Ճապոնիան, որը սովորաբար զուսպ է նման հարցերում: Սա շատ պարզ է և հասկանալի, քանի որ նոր կոնֆլիկտի ծագումը Մերձավոր արևելքում, այն էլ այսպիսի խաղացողների մասնակցությամբ, կարող է բերել անվերահսկելի իրավիճակի, ինչն այսօր ոչ ոքի ձեռնտու չէ, թերևս բացի «Իսլամական պետությունից«: Ընդհանրապես ԱՄՆ-ն, բացի երկու համաշխարհային պատերազմներից, երբեք երրորդի կողմերի միջև տեղի ունեցող կոնֆլիկտներում ուղղակի ռազմական ուժ չի գործադրում, ինչպես դա տեղի ունեցավ ռուս-վրացական, ռուս-ուկրաինական և շատ այլ հակամարտությունների դեպքում: Այս ֆոնին լուրջ սրացում պետք չէ անգամ սպասել:

 Լայնամասշտամբ ռազմական գործողություններն այս փուլում կարող ենք բացառել, եթե անգամ լինեն կրակոցներ, ապա շատ ավելի շատ կլինեն հիստերիկ ջղաձգումները, փոխադարձ վիրավորանքները, քան կրակոցները:

Հ. Գ. Չենք բացառում նաև, որ կողմերը գիտակցված են գնում այս կոնֆլիկտի սրմանը, քանի որ սրումից անմիջապես հետո նավթի գների աճ նկատվեց, իսկ այն ձեռնտու է երկու կողմերին:

Վահրամ Թոքմաջյան

Orer.am, վերլուծաբան